مهر ۲۳, ۱۳۹۸/
  • By kandimiz
  • 74
  • 0
فصل یازدهم
زنبورداری و پرورش زنبورعسل
کندو چیست؟
کندو محلی است که زنبورها در آن متولد شده، زندگی می­کنند و خواهران و برادران خود را پرورش می­دهند و موادغذایی لازم را در آن انبار و ذخیره می­کنند. خلاصه این که کندو خانه و انبار ذخیره موادغذایی تابستانی و به ویژه زمستانی زنبورعسل است.
دو نوع کندو وجود دارد: الف-با قاب­های ثابت  ب-با قاب­های متحرک
الف-کندوهای باقاب­های ثابت یا کندوی محلی
هنوز هم انواع این کندوها در شهرستان­ها و روستاهای ایران دیده می­شوند. شان­های آن­ها به بدنه­ی کندو چسبیده و در نتیجه امکان باز و بسته کردن آن وجود ندارد و غیرقابل کنترل است.
در کندوی با قاب­های ثابت، در صورت بروز هر گونه بیماری، هر چند کوچک و بی­اهمیت و یا سوء تغذیه، جمعیت آن محکوم به مرگ و نابودی است. حال آن­که در کندوهای با قاب متحرک(کندوهای جعبه­ای) این چنین نیست و زنبوردار می­تواند از وضعیت داخل کندو خبر داشته باشد و اقدامات لازم را انجام دهد. به همین دلیل کندوهای با قاب­های ثابت در حال از بین رفتن هستند.
انواع کندوهای با قاب ثابت
  • کندوهای تنه درختی: کندوی تنه درختی، قسمتی از تنه درخت به طول تقریبی یک متر و قطر حدود ۳۰ الی ۴۰ سانتی­متر است که داخلش را خالی و دو طرف آن را با تخته و گِل مسدود کرده­اند. در وسط کندوهای تنه درختی نقطه­ای را برای ورود و خروج زنبورها سوراخ می­کنند. این نوع کندوها در مناطق جنگلی شمال ایران مثل گیلان و مازندران و گرگان دیده می­شوند.
  • کندوهای گلی: کندوهای گلی به شکل استوانه­ای و مانند کندوی تنه درختی است، ولی از گِل رُس خام یا پخته درست شده­اند. قطر این استوانه­ها حداقل ۳۰ سانتی­متر و طول­شان حدود یک متر است. این کندوها امروزه در روستاهای اطارف اصفهان و به ویژه نواحی بختیاری دیده می­شوند.
  • کندوهای سبدی: کندوهای سبدی مانند بشکه­ای از تخته­های کم­عرض ولی طویل به طول و قطر کندوهای گلی درست شده­اند. هزارها سال پیش در کشور ما وجود داشته و هنوز هم با همان وضع و ساختمان ابتدایی در حوالی خوانسار از این نوع کندوها نسبتاً زیاد دیده می­شد که فعلاً به سرعت در حال از بین رفتن است و به تدریج کندوهای جعبه­ای(با قاب­های متحرک جانشین آن می­شود).
  • کندوهای کوزه­ای: این نوع کندوها از دو کوزه­ی تو در تو درست می­شوند. کوزه­ی جلویی معمولاً محل تمگذاری ملکه و کوزه­ی عقبی جای جمع­آوری عسل است. کندوهای کوزه­ای بیشتر در استانهای کردستان و کرمانشاه وجود داشته و هنوز هم مورد استفاده قرار می­گیرند. محصول عسل در این کندوها بسیار محدود است و هرگز از ۵الی ۸ کیلو در سال تجاوز نمی­کند. کندوهای کوزه­ای معمولاً در دیوار اطاق و خانه یا حتی در دیوار جداگانه کنار یک باغ محبوس هستند.
  • کندوهای کدویی: از این کندوها در خراسان یعنی اطراف اسفراین وجود دارند. هر کندو عبارت از کدویی است که داخلش را خالی کرده­اند. کندوی کدویی هم مثل کندوی کوزه­ای در دیوار جای­گذاری می­شود.
ب-کندوهای با قاب­های متحرک
در ایران این کندوها را جعبه­ای یا کندوهای فرهنگ می­نامند. جنس ان از تخته است. ولی به تازگی نوع پلاستیکی آن نیز به بازارهای جهانی از جمله ایران وارد شده است. کندوی جعبه­ای قابل باز کردن است و به هنگام لزوم می­توان قاب­هایش را بیرون آورده و داخل آن را کنترل کرد. این نوع کندوها تشکیل شده است از یک جدار که مثل جعبه  از چهار تخته یا دیواره درست شده، یک کف و یک سقف. در جلو آن سوراخی به ارتفاع ۷ میلی­متر و طول ۱۰ سانتی­متر به نام سوراخ پرواز وجود دارد که زنبورها از آن­جا به خارج رفت و آمد می­کنند.
تخته­ای به عرض ۸ سانتی­متر، متصل به سوراخ پرواز، به جدار کندو میخ شده که زنبورها هنگام بازگشت روی آن فرود می­آیند و از آن­جا از راه سوراخ پرواز به داخل کندو می­روند. این فرودگاه زنبورها، تخته پرواز نامیده می­شود. روز هر طبقه یک طبقه دیگر به همان اندازه به نام اطاق عسل قرار می­دهند. در ایران معمولاً اطاق عسل برابر نصف طبقه پایین(اطاق ملکه) است، به همین دلیل آن را نیم­طبقه می­نامند. در داخل هر طبقه از کندو  عدد قاب چوبی با شان بافته شده از موم آویزان است مه ته آن­ها از کف کندو فقط  سانتی­متر فاصله دارد. خوبی کندوهای پلاستیکی در کمی وزن آن­ها است. وزن یک کندوی سه طبقه­ی چوبی خالی ۱۸ و و پلاستیکی ۵/۲ کیلوگرم است.
قاب، دیوار، شان
برای ساختن شان­ها باید دیواره مومی را بع قاب چسبانده و داخل کندو آویزان کرد. زنبورها دیواره را بافته و تبدیل به شان یا قاب بافته شده می­کنند. به منظور نشان دادن فرق بین قاب، دیوار و شان آن­ها را به طریق زیر تعریف می­کنیم:
قاب عبارت است از چهارچوبی، مثل قاب عکس، که از ۴ تخته باریک میخ شده به هم درست شده و بزرگی آن­ها در انواع مختلف کندوها با هم فرق دارند.
دیواره عبارت است از قسمت­ داخلی قاب که داخل آن سیم­دوزی شده  ویک صفحه مومی به آن چسبانیده­اند. برای درست کردن دیواره، صفحه مومی را روی تخته موم­دوز گذاشته و قاب سیم­دوزی شده را روی همه آن­ها قرار می­دهند. آن­گاه سیم را به­وسیله­ی چرخی به نام چرخ موم­دوز به داخل صفحه مومی فشار می­دهند تا سیم به داخل موم فرو رفته آن­ها را به یکدیگر خوب بدوزد. برای اینکه هنگام کار، موم به موم­دوز نچسبد باید موم­دوز را داخل آب جوش گذاشت.
شان یا قاب بافته شده، دیواره­ای است که زنبورها روی آن کار کرده و حفره­ها یا سلول­های ۶ ضلعی به تعداد زیاد و به عمق حدود ۱۲ تا ۱۸ میلی­متر برای ذخیره کردن عسل و گرده گل یا برای تخم­گذاری ملکه در روی آن درست می­کنند.
چهار طرف دیواره مومی را با کمی موم ذوب شده، به وسیله یک قاشق فلزی در محل تماسش باقاب به هم دیگر متصل می­کنند.
البته چسباندن قسمت پایین صفحه­ی مومی با قاب لزومی ندارد. معمولاٌ زنبورها خودشان این کار را به عهده می­گیرند.
همان­طوری که پیش از این هم گفته شد بافتن دیواره و تبدیل آن به شان بافته شده کاری است که به عهده­ی زنبورها است و آن هم تنها هنگامی امکان­پذیر است که در طبیعت گل، شهد و گرده به حد وفور وجود داشته باشد(بهار). شانِ بافته شده انبار ذخیره عسل و گرده گل به ویژه برای زمستان زنبورها است. ضمناً سلول­های آن محل تخم­گذاری ملکه و رشد لاروها است.
در اواسط بهار تعداد زنبورهای کندو خیلی زیاد می­شوند و احتیاج به جای بیشتر در کندو دارندو از طرف دیگر ملکه قسمت اعظم سلول­های موجود شان­ها را با تخم­هایش پُر می­کند و جا برای ذخیره کردن عسل بسیار کم است لذا روی کندو یک نیم طبقه یا یک طبقه­­­ی کامل به نام اطاق عسل یا طبقه دوم می­گذاریم. زنبورها در گرمای مناسب هوا، فصل و محیط پُر گل به سرعت این طبقه­ی را با عسل پُر می­کنند. ساختمان طبقه بالای کندو اگر یک طبقه­ی کامل باشد درست مثل طبقه پایین است با این تفاوت که دیگر کف و سقفی ندارد وتنها از یک جعبه­ی ۴ جداری و ۱۰ قاب تشکیل می­شود، ولی اگر نیم طبقه باشد چنان­که از اسمش نیز پیداست ارتفاع دیوارها معادل نصف ارتفاع دیوارهای طبقه پایین است و در نتیجه بلندی قای­هایش نیز برابر نصف قاب­های طبقه پایین می­باشد. ولی باز هم تعداد قاب­های آن ۱۰ عدد است. فاصله­ی قاب­ها با دیوار کندو از هر طرف نیم سانتی­متر باید باشد.
انواع کندو
انواع کندوهای بین­المللی با قاب­های متحرک که در ایران نیز رایج­اند به قرار زیرند:
  • کندوی دادانت که قاب­های آن به طول ۴۳۵ و عرض ۳۰۰ میلی­متر است.
  • کندوی لانگستروت با قاب­هایی به طول ۴۴۱ و عرض ۲۳۳ میلی­متر است.
کندوی نرمال برای اولین بار در سال ۱۳۴۵ از آلمان به ایران آورده شده و دارای مزایایی است که دادانت و لانگستروت فاقد آن هستند.
اولین کندوی ساخته شده در ایران
نوع دیگری از کندوهای جعبه­ای در استان اردبیل و اطرافش رواج دارد که در سال ۱۹۱۹ میلادی به وسیله­ی یک مهاجر ارمنی به نام واگارشاک اوخوکیان درست شد و در اطراف مشکین شهر مورد استفاده قرار گرفت. این اولین کندوی جعبه­ای بود که در ایران ساخته شده بود.
کندوی اردبیلی از ۴ تخته که پهنای هر یک ۲۵ سانتی­متر و طول تقریبی ۱ متر درست شده که دو انتهایش نیز به وسیله­ی ۲ تخته بسته می­شود و در وسط دارای یک سوراخ پرواز است.
قاب­هایی که داخل آن آویخته می­شوند کوچک هستند ولیتعدادشان می­تواند به ۱۵ الی ۲۰ عدد برسد. این کندوها که هنوز به مقدار کم در منطقه استفاده می­شود، فاقد استاندارد­های بین­المللی است.
نوعی دیگر کندو وجود دارد که دیوارها و سقفش را از کاه درست می­کنند. برای درست کردن آن کاه را زیر پرس قرار می­دهند. کندوی کاهی را می­توان به هر اندازه (لانگستروت: دادانت یا طبیعی) درست کرد. در استان­های شمالی کشور ما که برنج زیاد کاشته می­شود، کاه برنج فراوان بوده و مصرف زیادی ندارد. در این مناطق و هر منطقه­ای که در آنجا کاه زیاد باشد، از آن می­توان در ساختن کندوهای کاهی استفاده کرد. بهره­برداری از کندوهای کاهی بیشتر برای نقاط خشک و کم­باران کشور ما مثل استان­های مرکزی قابل توصیه است تا استان­های پرباران مانند مازندران به ویژه گیلان. ولی در این دو استان هم می­توان از آن­ها با نصب یک نایلون روی سقف­شان در خارج از کندو استفاده کرد.
همه­ی کندوهایی که تاکنون نام برده شدهند از بالا باز می­شوند. یعنی برای باز کردن آن­ها باید سقف کندو را برداشت تا به قاب­ها و شان­ها دسترسی پیدا کرد. این کندوها تنها در هوای آزاد قابل استفاده هستند.
کندوهایی که برای استفاده و نگهداری در اطاق­های سربسته درست می­شوند ۲ یا ۳ طبقه است و از پشت باز می­شوند. در نتیجه می­توان ان­ها را روی هم گذاشت و دیواری از کندوها بوجود آورد. این کندوها را می­توان ۲ یا حتی ۳ ردیف روی هم چید و پشت آن­ها اطاقکی برای گذاشتن وسایل کار ترتیب داد و یا تعدادی از کندوها را روی تریلی در ۳ قسمت و هر سمت ۲ تا ۳ ردیف گذاشت. از سمت چهارم(قسمت عقب تریلی) به عنوان درب ورودی استفاده کرد. به طوری که در قسمت میانی تریلی اطاقکی درست شودو هرگاه روی مجموعه سقفی بگذارند اطاقک کاملتر می­شود و زنبوردار می­تواند پس از مهاجرت در آن زندگی کند و همان­جا نیز بخوابد. در چنین وضعی نقل و انتقال یعنی مهاجرت دادن کندوها بسیار ساده می­شود.کافی است تریلی را به تراکتور وصل و به نقطه­ی جدیدی انتقال می­دهند و پس از رسیدن به محل جدید، تریلی را از تراکتور جدا کرد. به این طریق زحمات اصلی و سخت در مهاجرت کندوهای زنبورستان که حمل کندوهای سنگین با دست به کامیون و پیاده کردنشان در محل تازه باشد حدف می­شود. این کار تنها با کندوهای جعبه­ای که از پشت باز می­شوند میسر است.
ارجحیت اصلی کندوهای جعبه­ای نسبت به همه انواع کندوهای محلی با قاب­های ثابت در این است که هر زمان که لازم باشد می­توان درب یا سقف کندوی جعبه­ای را باز کرد و در سورت لزوم کمک­های لازم را به جمعیت رساند. این کار در کندوهای محلی غیرممکن است و سرنوشت آن­ها به طبیعت واگذار می­شود.
برتری دیگر کندوهای جعبه­ای بر کندوهای محلی در این است که در صورت تنگ شدن جای زنبورها (به دلیل قوی شدن جمعیت) با گذاشتن یک یا دو طبقه روی کندوی جعبه­ای مسئله­ی تنگی جا حل می­شود. در صورتی که برای کندوهای محلی این وضع لاینحل است.
تبدیل کندوها
مقصود از تبدیل کندو، بیرون آوردن جمعیت زنبورعسل از کندوی قدیمی مثل کندوی تنه درختی و کندوی سبدی و… و ریختن جمعیت آن به داخل کندویی مدرن و جعبه­ای با قاب­های متحرک است، به صورتی که زنبورها و شان­ها در این نقل و انتقال و تعویض، کمترین صدمه را تحمل می­کنند. این کار اصولی دارد که به شرح آن خواهیم پرداخت.
تاکنون بیش از ۵/۱میلیون کندوی زنبور عسل در ایران سرشماری شده است. تا چند سال پیش از این، بیش از ۸۵ درصد آن کندوها جعبه­ای بودند و تنها حدود ۱۵% را کندوهای محلی تشکیل می­دادند و بیشتر کندوهای جعبه­ای موجود در ایران از نوع لانگستروت هستند. امروزه تعداد کندوهای محلی به ۵درصد رسیده است.
عیب بزرگ کندوهای تنه درختی یا سبدی در عدم امکان کنترل وضع داخلی آن­ها است.
خصوصاً به دلیل غیرمتحرک بودن قاب­ها، امکان کار با زنبور وجود ندارد و در صورت بروز هرگونه مشکلی برای زنبور باید آن را به دست طبیعت سپرد. کندوهای محلی کم­محصولند و حداکثر محصول­شان از ۱۰ کیلو در سال معمولاً تجاوز نمی­کند، در صورتی­که مقدار محصول کندوهای جعبه­ای، در صورت مساعد بودن محیط  و یا انجام چند مهاجرت به ۱۰ برابر این مقدار هم می­تواند برسد. در استرالیا و نیوزلاند برداشت ۱۵۰ کیلو عسل در سال از یک کندو کار فوق­العاده­ای نیست. آمارها در ایران نشان می­دهد که با چند مهاجرت به موقع میزان برداشت عسل از هر کندو به ۹۶ کیلو نیز رسیده است.
کندوخای غیراقتصادی محلی تا اوایل قرن بیستم هم در اروپا و آمریکا وجود داشتند ولی از دهه­ی اول این قرن، تبدیل به کندوهای جعبه­ای شده و دیگر از آن­ها خبری نیست در ایران متأسفانه هنوز تعداد کندوخای محلی بسیار زیاد است که باید هرچه سریع­تر به کندوهای جعبه­ای تبدیل شوند.
شرایط تبدیل کندوها
الف-هوا زیاد گرم نباشد(حدود ۲۰ درجه سانتی­گراد).
وقتی که شان­ها را از کندو بیرون می­آورید زیاد نرم نشده و خراب نگردند و در نتیجه لاروهای موجود در آن بی­جهت تلف نگردند.
ب-محیط، گل و شکوفه فراوان داشته باشد.
تنها در صورت وجود گل و شهد در طبیعت است که جمعیت پس از انتقال به کندوی جعبه­ای قادر خواهد بود که تمام خرابی­ها و کمبودهای ایجاد شده در اثر انتقال و تبدیل را جبران کند و خود را نجات دهد. تبدیل در محیط بی­گل و گیاه و حتی کم­گل همیشه بی­نتیجه خواهد بود و زنبورها پس از مدتی در کندوی تازه خواهد مرد. لذا به دو روش می­توان این کار را انجام داد.
  • تبدیل عادی: فرض کنید که یک کندوی محلی(سبدی) داریم که می­خواهیم آن را تبدیل به یک کندوی مدرن کنیم. ابتدا یک کندوی مدرن پلاستیکی در نزدیکی ان قرار می­دهیم، چون کندوی سبدی پر از زنبور است و شان­ها نیز به جدارش چسبیده­اند. برای این کار باید نخست جای کندوی پلاستیک و سبدی را با دقت زیاد با هم عوض کنیم، به طوری که دریچه­ی پرواز کندوی پلاستیکی دقیقاً در جایی قرار گیرد که دریچه پرواز کندوی سنتی قرار داشته است.
دلیل این کار هم این است که چون کندوی محلی از ماه­ها قبل در همان نقطه قرار داشته، زنبورها هنگام ورود و خروج به این نقطه عادت کرده­اند و هنگام بازگشت به کندو به همین نقطه که آدرس آن را در مغزشان دارند، به طرف کندوی خود بازگشته و از آن­جا از راه سوراخ پرواز به داخل کندو می­روند. زمانی که کندوها را عوض می­کنید، زنبورهایی که در خارج از کندو بوده­اند، در بازگشت وقتی که به سوراخ پرواز کندوی تازه می­رسند، نخست مدتی در همانجا سرگردان می­شوند؛ زیرا رنگ و فرم کندوهایشان به کلی عوض شده و کندوی تازه برایشان ناآشنا است ولی بالاخره به داخل کندوی تازه پلاستیکی رفته و به جستجوی جمعیت و ملکه­ی خود می­پردازند.
از طرف دیگر در دو طرف خارجی چند قاب خالیرا با میخ­های خیلی ریز(هر طرف قاب حدود ۱۲ تا ۱۵ میخ( به شکل زیکزاک( به شکل ۷ و۸) می­کوبیم، آن­گاه یک سمت قاب­ها را با نخ نازک و یا سیم گالوانیزه بندکشی می­کنیم.
سطح یک تخته بزرگ را با ابر می­پوشانیم و قاب سیم­کشی شده را روی آن قرار می­دهیم به طوری که سطج سیم­کشی شده در زیر قرار می­گیرد. شان­ها را یکی پس از دیگری از داخل کندوی سبدی با چاقویی نیز با کاردک می­بریم. و زنبورهای روی آن را داخل کندوی پلاستیکی تکان می­دهیم. در صورت لزوم با یک برس یا پَر مرغ و یا پَر غاز بقیه زنبورهایی را که روی شان­ها قرار دارند به داخل کندوی پلاستیکی می­ریزیم. این کار را ادامه می­دهیم تا همه­ی شانه­ها از زنبور خالی شوند.
توجه: در این مرحله نکته مهم این است که باید حتماً ملکه­یسالم را با چشم دید و آن را بهآرامی داخل کندوی پلاستیکی فرستاد بدون این که به او آسیبی برسد.
شان­های بریده شده اگر حاوی عسل بود آن را درظرفی جدا قرار می­دهیم و درصورتی که حاوی لارو و نوزاد بود آن را روی بندها یا سیم­های قاب می­گذاریم و آن را با موم وصله کاری می­کنیم، تا آن­جا که ممکن است سطح قاب را به کمک شان­های قطعه قطعه شده پُر می­کنیم. بعد از اتمام این کار سطح دیگر قاب را هم که قبلاً میخ­کاری کرده بودیم بندکشی می­کنیم به طوری که تکه­های موم بین ۲ بندکشی قرار گیرند. پس از همه­ی این کارها قاب­ها را داخل کندو آویزان می­کنیم تا زنبورها کار تعمیر موم­های صدمه دیده را شروع کنند. در صورت کمبود موادغذایی یعنی عسل در داخل شان­ها، تغذیه مصنوعی یا شربت یک به یک یعنی شربتی که با ۱ لیتر آب و ۱ کیلو شکر تهیه شده نباید فراموش شود. تغذیه مصنوعی را اقلاً یک هفته هر شب با وجود فراوانی شهد در محیط باید ادامه داد. در صورت لزوم به جای شکر از عسل استفاده می­کنیم. در پایان کندو سنتی را روی زمین خالی می­کنیم و تمامی اجزاء کندوی سنتی و خرده شان­ها را تمیز جارو می­کنیم و ضمن بازدید مرتب از احتمال غارت جلوگیری می­کنیم.
  • تبدیل فنی: الف-اساس این روش در مجبور کردن جمعیت­های موجود در کندوهای محلی به بچه دادن است، آن هم به هر طریقی که ممکن است. چه از راه تقویت جمعیت و چه به وسیله­ی تنگ کردن کندوها.
بچه­ها وقتی که از کندوها خارج شدند و روی درخت آویزان شدند آن را داخل یک کندوی جعبه­ای ریخته و پس از یک ساعت چند دیواره داخل کندو آویزان کنید .سه روز پس از گرفتن بچه، تغذیه­شان را شروع کنید، چند شبی این کار را ادامه دهید.
ب-راه دیگر تبدیل؛ عبارت است از تغییر محل کندوی محلی قدیمی.
در جای کندوی محلی قدیمی یک کندوی جعبه­ای مدرن می­گذارند. تا همه زنبورهای قادر به پرواز به داخل آن برگردند. داخل کندوی جعبه­ای تعدادی شان بافته شده خالی با کمی عسل و به ویژه یک قاب با لاروهای ۱ تا ۳ روزه آویزان می­کنند تا زنبورهای این جمعیت که ملکه ندارند (چون ملکه در کندوی محلی باقی مانده است) بتوانند با استفاده لاروهای مزبور برای خودشان ملکه­ای تازه تولید و قادر به ادامه­ی زندگی شوند.
ج-همان اقدامات بالا را انجام دهید، تنها به جای دادن یک قاب با لاروهای ۱تا ۳روزه، یک ملکه­ی جفت­گیری کرده در قفسه­ای که سوراخ خروجی آن با خمیر شیرین گرفته شده می­دهند. که ۱ تا ۳ روز پس از قبول شدن، تخم­گذاری را شروع می­کند. ارجحیت این روش نسبت به روش قبلی در این است که دیگر لزومی ندارد که یک ماه منتظر تولد و جفت­گیری کردن ملکه انتظار کشید تا تخم­گذاریش را شروع کند.
کندوی شیشه­ای
کندوی شیشه­ای مثل هر کندوی دیگر، محل زندگی و تلاش زنبورعسل است؛ اما به دلیل فضای محدودی که دارد؛ جمعیت آن خیلی کنار از یک کندوی معمولی است. این کندو یک وسیله­ای آموزشی به شکل مکعب مستطیل است که حداقل دو طرف آن، به جای چوب با شیشه ساخته شده تا بتوان  به راحتی آن را دید.
در کندوی شیشه­ای معملاً ۲ عدد شان وجود دارد که یکی در بالا و دیگری در پایی کندو قرار می­گیرد. این کندو را می­توان در داخل آپارتمان و یا یکی از اتاق­های منزل نصب کرد. مناسب­تین محل برای نصب کندوی شیشه­ای، پشت پنجره­ی اتاق است.
موادو وسایل لازم برای ساختن کندوی شیشه­ای
یک کندوی شیشه­ای از دو قسمت تشکیل شده است که عبارتند از:
الف) قسمت خارجی یا بدنه             ب)قسمت داخلی یا شان
مواد و وسایل لازم برای ساختن بدنه
  • دو قطعه چوب به ابعاد «۲×۸×۵۰» سانتیمتر (بدنه­ها)
  • یک قطعه چوب به ابعاد «۲×۵×۵۲» سانتیمتر (سقف)
  • هفت قطعه چوب به ابعاد «۱×۳×۵۲» سانتیمتر(اتصال)
  • یک قطعه چوب به ابعاد «۳×۲۵×۶۰» سانتیمتر(کف)
  • هشت عدد پیچ مخصوص ۴ سانتیمتری
  • یک قطعه توری فلزی مخصوص پنجره به ابعاد «۱۰×۲۰» سانتیمتر
  • چهار قطعه شیشه ۲ یا ۳ میلی­متری به ابعاد «۵۰×۵۰» سانتیمتر. در دو قطعه شیشه­ها، در فاصله­ی ۳ سانتی­متری از لبه و درست در وسط یک ضلع، سوراخی به قطر ۵/۲ سانتیمتر ایجاد کنید.
  • دو قطعه فیلم رادیولوژی استفاده شده یا طلق و یا مقوای نازک به ابعاد «۵۰×۵۰» سانتیمتر
  • یک طلق شفاف یا یک قطعه فیلم رادیولوژی بی­رنگ یا یک مقوای نازک به ابعاد «۱۵×۲۵» سانتیمتر.(به جای این­ها می­توانید از یک قطعه لوله­ی پلاستیکی بی­رنگ به قطر ۵/۲ و طول ۲۵ سانتیمتر استفاده کنید. به عنوان مدخل پرواز)
  • یک قطعه تخته سه­لای بزرگ یا مقوای کارتنی ضخیم یا توری مخصوص پنجره، به اندازه­ی پنجره­ای که قرار سد کندو به آن وصل شود(پوشش پنجره).
  • یک ورق کاغذ سمباده­­ی مخصوص چوب.
  • ۲۰ عدد میخ ریز ۱ سانتیمتری یا ۲۰ عدد پونز.
  • چسب چوب.
مواد لازم برای ساختمان شان
یک شان به ابعاد «۲۳×۴۸» سانتیمتر.(آماده­ی ان در فروشگاه­های وسایل دامداری موجود است.) ابزار مورد نیاز برای درست کردن کندو عبارتند از: آچار، پیچ­گوشتی، چکش، گونیا،متر و سوهان، چوب ساب.
طریقه نصب کندوی شیشه­ای
برای نصب این کندو در پشت پنجره، دو عدد نبشی فلزی به ابعاد «۲۵×۲۵» سانتیمتر، چهار عدد پیچ و رول پلاک ۳ سانتیمتری و هار عدد پیچ مخصوص ۲ سانتیمتری نیاز است.
کندوی شیشه­ای را به دو دلیل به پشت پنجره نصب می­کنیم.
اول اینکه در صورت لزوم با استفاده از نور طبیعی، بتوانیم داخل ان را ببینیم.
دلیل دوم این ایت که زنبورها بتوانند به راحتی از کندو خارج و نیز وارد آن شوند.
مشخصات محل نصب
در نصب کندوی شیشه­ای بهتر است پنجره­ای را انتخاب کنید که رو به آفتاب باشد و نور از آن وارد اتاق شود. این نوع  پنجره­ها را پنجره­ی رو به قبله یا پنجره­ی جنوبی می­گویند.  در صورتی که پنجره­های جنوبی منزل­تان برای نص کندو مناسب نبود، می­توانید از پنجره­های شمالی نیز استفاده کنید.
پنجره­ای که برای نصب کندو انتخاب می­شود، نباید در دسترس بچه­ها و نزدیک محل رفت­وآمد افراد باشد. بنابراین پنجره­های طبقات بالای ساختمان برای این منظور مناسب­تر است.
اگر در پیلوت آپارتمان زندگی می­کنید، بهتر است که از نصب کندو شیشه­ای در پنجره خودداری کنید. همچنین اگر پنجره­ی داخل اتاق لبه داشته باشد، می­توانید کندوی شیشه­ای را روی آن قرار دهید. به طوری که مدخل پرواز به سمت بیرون قرار گیرد.
اگر پنجره بدون لبه باشد لازم است که تکیه گاهیی برای آن بسازید.
  • یک قطعه تخته­ی سه لای بزرگ یا مقوای کارتنی ضخیم یا توری مخصوص پنجره را به اندازه­ی پنجره­ای که قرار است کندو به آن وصل شود، ببریدو فاصله­ی ۱۰ سانتیمتر در وسط یکی از لبه­های آن،سوراخی به قطر ۴ سانتیمتر ایجاد کنید(این سوراخ با مدخل پرواز منطبق می­شود) این قطعه را پوشش پنجره می­گویند، یک قطعه تخته به ابعاد «۲×۱۰×۱۵» سانتیمتر را کاملاً در زیر تخته­ی پوشش پنجره بکوبید. این تخته به تخته­ی پرواز موسوم است که زنبورها از آن برای فرود آمدن یا پرواز کردن استفاده می­کنند.
در مرحله­ی بعد ، پوشش پنجره را با احتیاط در داخل قاب پنجره قرار دهید  آن را جدار پنجره محکم کنید. سپس دو عدد نبشی را به فاصله­ی ۴ سانتیمتر از هم، طوری به پشت پنجره­ی داخل اتاق نصب کنید که حدود ۵ سانتیمتر بالاتر از لبه­ی پنجره­ قرار گیرد. برای نصب نبشی­ها به دیوار از رول پلاک و پیچ استفاده کنید. سپس کندو را به گونه­ای روی نبشی­ها قرار دهید که فاصله­ی آن­ها تا لبه­ی تخته­ی کف کندو مساوی باشد. در مرحله­ی بعد، کف کندو را با پیچ به نبشی­ها متصل کنید.
اکنون، مدخل پرواز را در سوراخ پوشش پنجره قرار دهید و سردیگر آن را وارد کندو کنید. مدخل پرواز باید بر کندو و پوشش پنجره عمود باشد.
در این محرله که کندو با فضای بیرون مرتبط شده است، باید دقت کنید که درزی بین مدخل پرواز و سوراخ کندو و سوراخ پوشش پنجره وجود نداشته باشد. در صورت وجود درز، آن را با پنبه پر کنید. سپس مقوا یا فیلم رادیولوژی را که در بین شیشه­های جلویی کندو قرار دارد، از مقابل مدخل پرواز به آرامی بالا بکشید و مدخل را کمی بیشتر وارد کندو کنید تا به اندازه­ی ۲ میلیمتر از شیشه داخلی بگذرد. روی مدخل پرواز را با مقوای سیاهی بپوشانید و دقت کنید که چیزی داخل آن را مسدود نکرده باشد. مدخل پرواز باید از هر دو طرف پوشش پنجره و سوراخ کندو کاملاً متصل شده باشد.
طول لوله­ی ارتباط دهنده­ی مدخل پرواز و فضای بیرون، حداکثر باید ۲۵ سانتی­متر باشد. چنانچه طول لوله از این مقار بیشتر شود، احتمال گیج شدن زنبور پیش می­آید.
حالا، لایه­های تاریک کننده­ی کندو را بازبینی کنید. لایه­ی عقبی باید حدود یک سانتیمتر از لبه­ی شیشه­ها بالاتر باشد تا در موقع لزوم بتوانید به راحتی آن را از بین شیشه­ها تا حد مورد نیاز بیرون بکشید. لایه­ی جلویی از لایه­ی عقبی بیشتر بالا می­ماند؛ چون لبه­ی لایه­ی جلویی روی مدخل پرواز است و تا انتها در بین شیشه­های کندو قرار نمی­گیرد، مگر زمانی که بخواهید راه ورود و خروج زنبورها را به کندو ببندید. در این صورت، باید مدخل پرواز را آن­قدر بیرون بکشید که لایه­ی تاریک کنده پایین بیفتد و سوراخ کندو را کاملاً مسدود کند.
در صورت بسته شدن سوراخ کندو، مدخل پرواز را از کندو خارج کرده و بلافاصله به­وسیلی یک دستمال آن را مسدود کنید تا زنبورهای داخلش وارد اتاق نشوند. در این موقع می­توانید کندو را برای رسیدگی به کارهای لازم، به بیرون از اتاق ببرید.
توجه داشته باشید که در موقع نصب مجدد کندو هم باید تمام مراحل ذکر شده را تکرار کنید. به علت این­که مرحله­ی نصب کندوی شیشه­ای نیاز به دقت زیاد دارد. باید قبل از نصب به اندازه­ی کافی تمرین کنید، پس از نصب دقیق کندوی شیشه­ای، بای کندو را برای زنبورگذاری آماده کنید.
روش زنبورگذاری در کندوی شیشه­ای
به دو روش می­توانید  در کندوی شیشه­ای زنبورگذاری کنید:
الف)به روش شان آماده               ب)به روش استفاده از ملکه­ی بارور
زنبورگذاری به روش شان آماده: در این روش، باید دو عدد شان موم­دار را به همراه زنبورهای ملکه و زنبورهای آن و یا یک بچه کندو، از زنبوردارها بخرید. برای این کار زمانی که کندو بچه داد،به سراغ زنبوردارها بروید و در همانجا شان­ها را در کندوی شیشه­ای قرار دهید.
زنبورگذاری به روش استفاده از ملکه بارور
در این روش زنبورگذاری، یک ملکه بارور را در کندو قرار دهید تا پس از مدتی تخم­گذاری کندو برای کندوی شما جمعیت قابل توجهی را فراهم آورد.
در این روش نیاز نیست که کندو را به بیرون از اتاق ببرید، فقط کافی است که یک ملکه­ی بارور را در قوطی ک.چکی که به آن «قفس ملکه» گویند، قرار دهید. قفس ملکه را از سمت سوراخ­دار آن به شیشه­ی پشت کندو نزدیک کنید و شیشه­های عقب کندو را کمی بالا بکشید.در این مرحله، درب قفس ملکه را باز کنید تا ملکه وارد کندو شود.
نگهداری از کندوی شیشه­ای
  • در مواقع ضروری، راه عبور نور به داخل کندو نباید باز بماند چون در این صورت زنبورهای عسل وقت و انرژی زیادی را صرف پوشاندن سطح شیشه­ها با موم می­کنند که تمیز کردن آن هم، کار مشکلی است. پس فقط هنگامی که قصد دارید فعالیت زنبورها را مشاهده کنید لایه­ی فیلم یا لایه­ی مقوایی را به اندازه­ای که بتوانید داخل کندو را ببینید، بالا بکشید. پس ازانجام کار خود، بلافاصله لایه­ی مزبور را سر جایش برگردانید تا راه ورود نور به کندو بسته شود.
  • از ایجاد سرو صدای زیاد در اطراف کندو خودداری کنید، چون این کار باعث ناراحتی زنبورها می­شود.
  • همیشه مدخل پرواز را بازبینی کنید تا از دو طرف کاملاً محکم باشد، مدخل پرواز باید تاریک باشد، در غیر این صورت زنبورها از داخل، سطح آن را با موم می­پوشانند.
  • پنجره­ی اتاقی را که کندوی شیشه­ای به آن وصل است، باز نکنید چون زنبورها به خاطر ورود کندو، به سمت پنجره می­آیند و اگر باز باشد، به راحتی وارد اتاق می­شوند.
  • هنگامی که کندو در داخل اتاق است، شیشه­های اطراف آن را بیرون نیاورید، چون زنبورها از کندو خارج شده و در اتاق پراکنده می­شوند. هنگامی که لازم است کندو را باز کنید، آن را به فضای آزاد ببرید و حتماً از وسایل ایمنی استفاده کنید.
  • حتی­المقدور در هنگام شب، نور مستقیم از بیرون به مدخل کندو نتابد. چون ممکن است زنبورها جذب آن شوند.
برداشت عسل از کندوی شیشه­ای
بهترین زمان برای برداشتن شان عسل موقعی است که حجره­های آن پر از عسل باشد. اگر همه حجره­های شان عسل نداشت و تعدا کمی ازآن حاوی گرده یا نوزاد بود، برداشتن آن اشکالی ندارد.
حجره­های نوزادان کِرمی شکل به راحتی قابل شناسایی است. حجره­های گرده نیز به رنگ زرد یا نارنجی می­باشند.
برای برداشت عسل از کندوی شیشه­ای، ابتدا کندو را با رعایت نکات ایمنی به فضای آزاد ببرید. سپس مدخل پرواز را به آرامی باز کنید. با عمل دود دادن، زنبورها به هیجان آمده و جنب و جوش بیشتری از خود نشان می­دهند.در این هنگام، هیچ واکنشی از خود نشان نداده به آرامی شان عسل مورد نظر را خارج کنید و به جای آم یک شان آماده با حجره­های خالی در کندو قرار دهید. سپس، شان عسل را به همراه زنبورهایی که روی آن نشسته­اند، کمی دورتر از کندو ببرید و با دودی بر روی آن بدمید.
نکته مهم در مورد برداشت عسل در کندوی شیشه­ای این است که  هرگز نباید هر دو شان را با هم از کندو خارج کنید. اگر هر دو شان پر از عسل بود. اول شان پایین و سپس شان بالا را بردارید و به جای شان پایین، یک شان خالی در کندو بگذارید. در این حالت زنبورهایی که وارد کندو می­شوند، ابتدا روی شان خالی پر می­کنند و کم­تر به طرف شان بالایی که عسل دارد، می­روند.
تولید عسل با رنگ، طعم و خواص متفاوت
با اضافه کردن بعش از داروها، کنستانتره­ی ویتامین­های مختلف یا مینرال­ها (مواد معدنی).
شیرو عصاره­ی انواع میوه­ها و سبزی­ها به شربت مورد تغذیه زنبورعسل، می­توان ضمن تولید عسل با خواص، طعم و رنگ متفاوت به سلامتی و رشد زنبورها کمک کرد. زنبورها ابتدا نیازهای بدنی خود را از این مواد تامین و سپس مازاد آن­ها را به عسل تبدیل می­کنند.
روش­های مختلفی که می­توان به عسل با خواص مختلف دست یافت، عبارتند از:
۱-عسل­های محتوی دارو
چنان­چه شربن شکر را با داروی خاصی مخلوط کنند و در اختیار زنبورعسل قرار دهید، عسلی با خواص دارویی مورد نظر تولید خواهد شد.
برخی از مواد دارویی مزه­ی نامطلوبی برای زنبورعسل دارند که باید این مواد را به تدریج به شربت اضافه کنید تا ذائقه­ی زنبور به آن­ها عادت کند.
۲-عسل­های غنی شده با ویتامین­ها و مینرال­ها
برای تهیه­ی این نوع عسل، باید کنستانتره و ویتامین­های مختلف یا مینرال­ها (نمک­های معدنی) به شربت زنبور اضافه شود. عسل حاصل از این شربت علاوه بر این که خاصیت عسل معمولی دارد از لحاظ ویتامین­ها و مینرال­های افزوده شده نیز غنی خواهد بود.
این گونه عسل­ها برای تقویت افراد ضعیف و نیز کسانی که دچار کمبود ویتامین ویا مینرال خاصی هستند، بسیار مفید است.
۳-عسل­هایی با طعم میوه­ها و سبزی­ها
با مخلوط کردن آب یا کنستانتره انواع میوه­ها و سبزی­ها به شربت زنبور، عسلی با طعم و رنگ آن میوه یا سبزی خواهیم داشت. به طور مثال، با افزودن آب توت­فرنگی به شربت عسل تولید شده به رنگ قرمز و با طعم توت­فرنگی خواهد بود.
۴-عسلی با عطر گل یا گیاه خاص
برای تولید این نوع عسل باید گلبرگ­های گل یا گیاه مورد نظر را از شب قبل در شربت زنبور بریزیم که شربت تا حدی عطر آن گل یا گیاه را بگیرد. به طور مثال، با خیساندن گلبرگ­های محمدی در شربت، عسل تولیدی عطر گل محمدی را خواهد داشت.
۵-عسلی سفید با طعم شیر
اگر شیر گاو یا گوسفند را با شکر مخلوط و زنبورهای عسل را با آن تغذیه کنیم، عسل تولید شده علاوه بر رنگ سفید، طعم شیر را نیز خواهد داشت.
فعالیت­های داخل و خارج زنبورعسل
در فارسی به زنبورعسل منگ، منج و مگس انگبین هم گفته می­شود. زنبورعسل نوعی حشره است که با جمع­آوری شهد گل­ها، در کندو عسل می­سازد. زنبورعسل از حشراتی است که اجتماعی زندگی می­کند و حتی اگر در خارج از کندو دارای غذای کافی باشد قادر به تنها زندگی کردن نیست. در هر کندو ۳ نوع زنبور وجود دارد؛ ملکه، زنبورنر و زنبور کارگر. با کمی دقت متوجه می­شویم که تقسیم کار دقیقی بین آنها صورت می­گیرد و هر کدام از آنها دارای وظایف و مسئولیت­های مشخصی هستند. در عین حال هم­زمان فعالیت­های مختلفی را انجام می­دهند. این وظایف به مقتضی سن زنبور و نیاز کندو صورت می­گیرد.
لازم به ذکر است که مغز حشرات بسیار کوچک است و قادر به فهم مسایل نیستند؛ حال این سوال مطرح می­شو که یک زنبورعسل چگونه متوجه می­شود که در شرایط سنی و موقعیت­های مختلف چه نوع کاری را باید انجام دهد؟
پاسخ این سوال این است که هر زنبور با توجه به وضعیت فیزیولوژیکی، شرایط سنی و ژنتیکی خود در موقعیت­های مختلف، تحریکات مختلفی دریافت می­کند و رفتارهای متفاوتی از خود بروز می­دهد.
یکی از وظایف هر زنبور داخل کندو گشت­زنی است. زنبور در فضای تاریک کندو به نقاط مختلفی سر می­زند و در موقعیت­های متفاوت، تحریکات مختلفی دریافت می­کند که منجر به عکس­العمل و رفتارهای متفاوت می­شود. مثلا زنبورکارگر که ژل رویال تولید می­کند و وظیفه­اش تغذیه نوزادان است، وقتی به لاروها نزدیک می­شود، تحریک می­شود و اقدام به تغذیه لاروها می­کند.
اگر فعالیت­های یک زنبور کارگر را در کندو به دقت زیرنظر بگیریم، متوجه می­شویم که در شرایط سنی مختلف، مسئولیت­های متفاوتی بر عهده دارد. این مسئولیت که از سن ۱ روزگی شروع می­شود و در سنین جوانی بیشتر داخل کندو و بعد در بیرون کندو انجام می­گیرد، به ترتیب عبارتند از: تمیز کردن سلول­ها- تغذیه لاروهای جوان و مسن-ترشح موم و ساختن شان-به عنوان گارد محافظ- تبدیل شهد به عسل- به چرا رفتن و جمع­آوری شهد و گرده­ی گل و…
چگونگی شکل­گیری جنسیت زنبورها
تمام زنبورهای کندو از تخم­هایی که زنبور ملکه می­گذارد به وجود می­آیند. زنبور ملکه تنها یک بار در عمرش جفت­گیری می­کند اما این کار را با نرهای متعدد انجام می­دهد و اسپرم را نیز برای تمامی دوره­ی زندگی­اش در مخزنی که در بدنش دارد ذخیره می­کند.زنبور ملکه دو نوع تخم می­گذارد. یک نوع تخم­های لقاح یافته هستند که از مخزن اسپرمی که درون بدنش وجود دارد لقاح می­یابند که این نوع تخم­ها تبدیل به زنبورهای ماده می­شوند. نوع دیگر، تخم­های لقاح نیافته هستند که تبدیل به زنبورهای نر می­شوند. اما تفاوت زنبور ملکه و زنبورهای کارگر مربوط به تغذیه­ی آن­ها است. زمانی که لاروها از تخم بیرون می­آیند زنبورهای کارگر، تا سه روز آنها را به ژله­ی رویال تغذیه می­کنند. در مورد لاروهایی که قرار است به زنبورکارگر تبدیل شوند پس از سه روز تغذیه­ی آنها از ژله­ی رویال به عسل و گرده گل تبدیل می­شود. اما تعدا کمی از لاروها که قرار است ملکه­ی آینده شوند همچنان از ژله­ی رویال تغذیه می­شوند. این منجر به ایجاد تفاوت­هایی در آن­ها از جمله افزایش طول عمر و بزرگ­تر شدن اندازه­ی ملکه می­شود.
نقش و وظایف زنبورها در کندوها
ملکه
جنسیت زنبور ملکه ماده است و معمولاً مادر تمامی زنبورهای موجود در کندو محسوب می­شود. از وظایف مهم آن تخم­گذاری است. محل سکونت او در تاریک­ترین و محفوظ­ترین نقطه کندو قرار دارد و در اطراف این محل خانه­های ویژه­ای برای محافظت از تخم­ها و نوزادان وجود دارد. علاوه بر این­ها ۳ تا ۱۰ خانه برای ملکه­های جوان در نظر گرفته شده است.
ملکه روح کندو محسوب می­شود و اگر کندویی ملکه نداشته باشد بعد از ۳ یا ۴ ساعت تمام کارهای کندو متوقف می­شود و بعد از مدتی زنبورها بر اثر اندوه نداشتن ملکه نابود می­شوند. ملکه از اواخر خرداد روزانه حدود ۱۵۰۰ تخم می­گذارد. ملکه­ها و کارگرها از تخم­های لقاح شده و نرها از تخم­های غیرلقاح شده(هاپلودید) به وجود می­آیند. طول بدن ملکه بسته به هر نژاد متفاوت است. بال­های آن کوچک است و خرطوم آن توانایی جمع­آوری شهد گل­ها را ندارد و در عوض دارای شکمی بزرگ­تر از زنبورهای ماده و کارگر است و به طورطبیعی بیش از ۵ سال می­تواند زنده بماند. در زنبورداری تجاری به علت کاهش تخم­ریزی از سال دوم زندگی به بعد، بیش از ۲ سال از یک ملکه استفاده نمی­شود. ملکه در زمان شفیرگی گرده نمی­خورد و به جای آن ژله­رویال مصرف می­کند و شفیره­ای که از گرده تغذیه شود هیچگاه به ملکه تبدیل نمی­شود و تبدیل به کارگر خواهد شد. ملکه تا آخر عمر توسط ژله­رویال تولیدی توسط کارگران تغذیه می­شود.
زنبور نر
وظیفه زنبورهای نر در کندو بارور کردن ملکه است. زنبور نر به مقدار زیادی عسل می­خورد و نیش ندارد. سر و بال­های آن­ها بزرگ است. توانایی جمع­آوری شهد و گرده را ندارند. و حداکثر عمر ان ۲۴ روز است.
حجره­های زنبور نر نسبت به زنبورهای کارگر بزرگ­تر است. تخم­های بارورنشده­ی ملکه به زنبور نر تبدیل می­شوند.
بیشتر جمعیت کندو را زنبور نر تشکیل می­دهد.
زنبور کارگر
جنسیت زنبور کارگر ماده است و طول بدن آن ۹ میلیمتر است. در یک کندوی قوی با بیش از ۱۰ قاب، حدود ۷۰ هزار زنبور کارگر وجود دارد. زنبورهای  کارگر با اینکه ماده هستند توانایی بارور شدن ندارند. ولی در صورت نبودن ملکه در کندو می­توانند تخم­ریزی کنند که در زنبورداری «ماده تخم­گذار» گفته می­شوند. این تخم­ها به دلیل عقیم بودن زنبور کارگر به زنبور نر تبدیل می­شود. نیش زنبورهای ماده خاردار است و طول آن در حدود ۱ میلی­متر است. به دلیل وجود همین خارها، پس از نیش زدن و ورود زهر به بدن موجداتی که ساختار گوشتی دارند، نیش زنبور در پوست آن موجود گیر می­کند و موجب جدا شدن کیسه زهر از زنبور می­شود و پس از چند دقیقه خواهد مُرد.
بعضی فکر می­کنند .ه زنبورها عمدی و اگاهانه نیش می­زنند و خود را فدا می­کنند، اما این فکر اشتباه است، زنبور تا وقتی که احساس امنیت می­کند تحت هیچ شرایطی نیش نمی­زند(حتی اگر روی اعضاء مختلف بدن بنشیند) ولی هنگامی که در جایی گیر کند و یا به طریقی احساس خطر کند به منظور دفاع از خود، اقدام به نیش زدن می­کند، زنبورها به هیچ وجه نمی­دانند پس از نیش زدن کیسه­ی زهرشان پاره می­شود و بعد می­میرند.
زنبورعسل کارگر موجودی اجتماعی، منظم و ظیفه­شناس است که برای انجام وظایف خود تربیت شده است. در مدت ۵ هفته از زندگی فعال خود به ترتیب وظایف معین و مشخصی را انجام می­دهد.
کارگرهای جوان در سه روز اول زندگی خود فقط به تمیز کردن حجره­های خالی­شان می­پردازند. فضولات، پوست لاروی و باقی­مانده موادغذایی بی­مصرف را خارج می­کنند و این حجره­ها را برای پذیرفتن تخم­های جدید آماده می­سازند.
روز چهارم این کارگرها شغل پرستاری را به عهده می­گیرند ولی در این کار ابتدا فقط به دادن عسل و گرده به لاروهای کامل اکتفا می­کنند؛ زیرا غدد گلویی آن­ها فقط از روز ششم شروع به ترشح ژله­رویال می­کنند و در این موقع کارگرها آماده غذا دادن به لاروهای جوان هستند.
روز دهم پرواز جهت­یابی شروع می­شود. کارگرها برای اولین بار از کندو خارج و اقدام به جهت­یابی می­کنند. بعد دوباره و برای ۱۰ روز دیگر به داخل کندو برمی­گردند و مجددا به کارهای کندو می­پردازند. در این مرحله به علت از کار افتادن غدد گلویی، پرستاری لاروها متوقف می­شود و کار انبار کردن عسل و گرده در حجره­های خالی شروع می­شود. بعد از چند روز با رشد غدد شکمی، ترشح موم شروع و زنبورهای کارگر به ساختن حجره­های جدید و توسعه کندو می­پردازند.
در همین حال بعضی دیگر وظیفه­ی محافظت از کندو را در جلوی سوراخ خروجی به عهده می­گیرند، این آخرین مرحله از فعالیت آنها در داخل کندو است. پس از آن کار جمع­آوری شهد و گرده شروع می­شود. به این منظور به پروازهای بزرگ از گُلی به گُل دیگر می­پردازند. کار جمع­آوری و آوردن غذا و آب به وسیله کارگرها و ذخیره کردن آن در کندو از ۳ تا ۴ هفته طول می­کشد. زنبورهای کارگر در مرحله پرواز برای جستجوی غذا دارای قدرت تبادل نظر و خبردهی در مورد کشف منبع غذا و مشخصلت آن وهدایت سایر همکاران برای جمع­آوری هرچه بیشتر شیره و گرده می­باشند و این کار به­وسیله رقص­های مخصوص به نام رقص دورانی و رقص شکم جنبانی انجام می­گیرد.
وظایف زنبورهای کارگر
  • رفتن به خارج از کندو و تهیه عسل از شیره گل­ها
  • تغذیه نوزادان
  • تهیه صمغ برای پوشاندن شکاف­ها و روزنه­ها جهت جلوگیری از ورود نور و مواد خارجی به کندو
  • تهیه آب برای ادامه حیات و نمک برای رشد نوزادان
  • نگهبانی و دفاع از کندو
  • رسیدگی به وضع نوزادان و ملکه و پرستاری از آنان
  • تمیز کردن کندو
  • ترشح موم و ساختن شان
  • جمع­آوری بره­موم یا صمغ
ساختن موم
زنبور به وسیله­ی ۴ جفت غده­های در سطح زیرین خود موم ترشح می­کنند. وقتی زنبوران در سنین ۱۲ تا ۱۸ روزگی هستند این غده­ها حداکثر ترشح خود را دارند. در موقع اضطراری کارگران مُسن­تر (پیرتر) نیز می­توانند موم ترشح کنند ولی ترشح آنها بازده چندانی ندارند.
موم در شرایطی ترشح می­شود که درجه حرارت بدن کارگر به ۳۳ تا ۳۶ درجه سانتی­گراد برسد. کارگرانی که آماده ترشح موم باشند شکم خود را از عسل پر می­کنند و خود را از توده­ای از زنبوران در نزدیکی محلی که باید شان ساخته شود، آویزان می­کنند. پس از حدود ۲۴ تا ۳۶ ساعت پولک­هایموم در سطح زیرین شکم دیده می­شود. زنبور کارگر هر یک از پولک­ها را ابتدا با یکی از پاهای عقبی خود از زیر شکم برمی­دارد و به نزدیک سر می­برد و در حالی­که روی پاهای خود می­ایستد، پولک موم را با آرواره می­جود و آن را با بزاق دهان خود مخلوط می­کند. این ترشحات به اضافه رنگ دانه­هایی که از گرده گرفته می­شود، موم را به رنگ زرد در می­آورد. رنگ پولک­هایی که از زیر شکم جدا می­شوند، قبل از جویده شدن به مقدار زیادی روشن­تر از رنگ موم است. (رنگ موم به دست آمده از زنبوری که با شکر تغذیه شده و در محیط بسته نگه­داری می­شود از حالت عادی روشن­تر خواهد بود.)
ترشح موم با صرف انرژی زیاد همراه است، به وطری که آزمایشات نشان می­دهد اگر زنبورات کارگر بدون در اختیار داشتن گرده و عسل به ساختن شان وادار شوند، ظرف ۱۵ روز ۲۰% وزن خود را از دست می­دهند؛ چون از ذخایر بدن خود مصرف می­کنند.
  • کنترل رطوبت و دمای داخل کندو
برای تهویه هوای داخل کندو چند زنبور با بال زدن­های سریع موجب به جریان افتادن هوای کندو می­شوند و هوا تهویه می­شود. همچنین پیوسته درجه حرارت کندو را حدود ۳۴ تا ۳۵ درجه سانتی­گراد حفظ می­کنند. برای گرم نگه­داشتن داخل کندو زنبورها به شکل گلوله دور هم جمع می­شوند و با فعالیت­های بدنی قسمت مرکیز گلوله را گرم می­کنند. همچنین برای خنک کردن هوای داخل کندو پراکنده می­شوند ابتدا تعدادی از  زنبورها قطراتی از آب در نقاط مختلف کندو پراکنده و عده­ای در مدخل ورودی کندو وعده­ای در داخل کندو قرار می­گیرند و به وسیله­ی بال زدن­های سریع آن­ها، هوا به جریان می­افتد و هوای کندو خنک کی­شود.
  • انبار کردن اندوخته­ها و مرمت کندو
تعدای از کارگران در هر ساعت شیره ۲۰۰ تا ۳۰۰ گل را مکیده و به کندو می­آورند و به مامورهای حمل­ونقل تحویل می­دهند و آنها نیز عسل دریافتی را ذخیره و انبار می­کنند.
در ورودی هر کندو چندین زنبور نگهبانی می­دهند و مانع ورود حشرات بیگانه و غارتگر می­شوند. در داخل کندو عده­ای مامور نظافت هستند و فضولات زنبوران نر را که کاری جز خوردن عسل ندارند از کندو بیرون می­برند تا محوطه­ی کندو همیشه بهداشتی و سالم بماند.
نوزادان
نوزادان پس از خروج از تخم بعد از طی دو مرحله به صورت زنبور کامل در می­آیند. در مرحله اول به صورت کرم­های سفیدی هستند و در خانه­های کوچکی به سر می­برند و پرستاران به آنها غذا می­رسانند و پس از چند روز به صورت زنبورهایی در می­آیند که هنوز کامل نشده­اند و به حالت خوابیده و خشک شده به سر می­برند(مانند حالت پروانه ابریشم در پیله) به این جهت غذا نمی­خورند تا وقتی که به وصرت حشره کامل درآیند.
غذای زنبورها
زنبورهای عسل، مانند بیشتر زنبورها، شیره و گرده­ی گل­ها را جمع­آوری می­کنند. شیره منبع کربوهیدرات برای زنبورهاست.یعنی غذایی که انرژی مود نیاز آن­ها را تأمین می­کند. و آنها با افزودن آنزیم اینورتاز به شیره­ی گل­ها آن را به عسل تبدیل می­کنند. عسل یک ترکیب شیمیایی است که باکتری­های وو بیشتر قارچ­ها نمی­توانند بر روی ان رشد کنند. این ترکیب به دلیل ویسکوزیته­ی بالایش، توان حرکت را از باکتری­ها می­گیرد و همچنین به دلیل آب بسیار کمی که در ترکیبش وجود دارد (کمتر از ۲۰%)، قارچ­ها و مخمرها نیز توان زندگی و رشد بر روی آن را ندارند. علاوه بر این گروه آنزیمی دیگری که به عسل اضافه می­شود، آنزیم­های اکسیداز هستند که مقداری از شکر را به هیدروژن پراکسید تیدبل می­کند که خود، یک آنتی­بیوتیک قدرتمند است.
گرده­ی گل منبع پروتئین زنبورها است و بیشتر برای تغذیه­ی زنبورهای در حال رشد و ملکه به کار می­رود. ژله­ی رویال ترکیبی است که از گرده­ی گل­ها درست می­شود و میزان بسیار بالایی پروتئین دارد و در رشد و نمو ملکه و سایر زنبورها و همچنین در ایمنی لاروها نقش بسیار مهمی دارد.
وظایف زنبورهای نر
زنبورهای نر پس از تولید معمولاً در سطح شان و نزدیک به محل تولد خود تقریباً ثابت می­مانند و زنبورهای کارگر به آن­ها غذا می­دهند. معمولاً زنبورهای کارگر به زنبورهای نر مسن­تر بیشتر غذا می­دهند چون زنبورهای نر مسن با رفتار مخصوص خود قادرند غذای بیشتری دریافت کنند.
پس از آنکه زنبورهای نر از سن حدود ۷ تا ۸ روزگی گذشتند به آنها عسل داده می­شود ولی قبل از این سن به آن­ها غذای مخصوص نوزادان داده می­شود. زنبورهای نر پس از آنکه به سن حدود ۴ تا ۱۴ روزگی رسیدند اولین پرواز خود را انجام می­دهند. پرواز نرها اکثراً بین ساعت ۲ تا ۴ بعدازظهر صورت می­گیرد ولی ممکن است کمی زودتر یا دیرتر نیز انجام شود. در اولین پرواز ، زنبورهای نر جهت­یابی کرده و محل دقیق کندوی خود را شناسایی می­کنند. این گونه پروازها معمولاً حدود ۶ تا ۱۵ دقیقه طول می­کشد ولی مدت پروازهای جفت­گیری آنها حدود ۲۵ تا ۵۷ دقیقه می­باشد.
قبل از پروازهای جفت­گیری، زنبورهای نر مقدار زیادی عسل می­خورند تا قدرت بیشتری بگیرند. شعاع پروازها زنبورهای نر از محل کندوی خود معمولاً حدود ۳ کیلومتر است ولی تا حدود ۱۰ کیلومتر نیز مشاهده شده است.
زنبورعسل و باروری گل­ها
برآورد می­شود که زنبورعسل در تهیه و تولید یک سوم غذای بشری سهیم باشد. و این بدان معنی نیست که عسل یک سوم غذای بشری است، بلکه باید گفت که زنبورعسل مقش مهمی در باروری گیاهان دارد و اگر زنبور نبود چه بسا که در بسیاری از اوقات باروری گیاهان امکان­پذیر نبود. زنبورعسل وقتی بر روی گلی می­نشیند، دانه­های گرده را از اندام نرینه گل (پرچم) با خود برمی­دارد و هنگامی که به سوی گل دیگری می­رود، با این دانه­های گرده اندام مادینه گیاه (تخمدان) را بارور می­سازد، و بنا به اظهارات اتحادیه ملی پرورش دهندگان زنبورعسل در فرانسه، زنبورعسل اقدام به تلقیح و باروری گل آفتاب­گردان و درختان سیب به میزان ۷۰% و توت فرنگی و گیلاس به میزان ۸۰% و درختان میوه­دار کوچک به میزان ۹۰% و شبدر و یونجه بنفش به میزان ۱۰۰% می­کند و اگر زنبورعسل نبود، میزان تولیدات گیاهی به شدت کاهش می­یافت و بدین گونه قبل از اینکه به موضوع اهمیت تولید عسل بپردازیم، باید کمی بیشتر واقع بین باشیم و دریابیم که زندگی ما بدون زنبورعسل بسیار دشوار است. باغداران و کشاورزان به خوبی از نقش زنبورعسل در باروری گیاهان و افزایش محصولات کشاورزی آگاه هستند و به همین علت هیچ گاه در اجاره دادن باغ­های خود به پرورش دهندگان زنبورعسل تردید نمی­کنند و بدین وسیله سعی میکنند که میزان تولید محصولات خود را دوبرابر سازند.
تولیدمثل و جفت­گیری زنبورعسل
مثل هر موجود زنده­ای تولید مثل در زنبور عسل نیز در اثر امتزاج و جفت­گیری زنبورنر و ماده که ملکه باشد، انجام می­گیرد. در این عمل هر کدام از جنس­های مخالف وظایفی را برعهده دارند که در شرایط مناسب باید انجام گیرد.
در گذشته چنین تصور می­شد که تخم­های ملکه به دلیل نامعلومی تلقیح می­شود و ملکه جفت­گیری انجام نمی­دهد. مثلاٌ اسپرمهای زنبورهای نر توسط باد به داخل تخم­ها منتقل می­شود(مثل گرده­افشانی گل­ها توسط باد). اولین بار در سال ۱۷۷۱ دیده شد که ملکه با زنبورهای نر در خارج از کندو و در فاصله ار کندو در فضا جفتگیری کرد. همچنین در سال ۱۸۱۴ ثابت شد که یک ملکه باکره هیچ­گاه در کندو جفت­گیری نمی­کند.
فعالیت­های ملکه
ملکه­ی باکره زمانی که برای جفت­گیری آماده می­شود، گاهی اوقات قبل از انجام این عمل؛ یعنی موقعی که ۳ تا ۵ روز سن دارد پروازهای شناسایی کوتاه مدتی را انجام می­دهد. پروازهای شناسایی و پروازهای جفت­گیری ملکه در گرم­ترین ساعات روز یعنی موقعی که زنبورهای نر ر پرواز هستند انجام می­گیرد.
ملکه معمولاً موقعی که حدود ۷ تا ۱۰ روز سن دارد اقدام به جفت­گیری می­کند. مدت زمانی که ملکه برای جفت­گیری از کندو خارج می­شود تا هنگام مراجعت معمولاً بین ۱۰ تا ۳۰ دقیقه است ولی گاهی اوقات کم­تر یا بیش­تر از این مدت نیز خواهد بود. هر ملکه­ی باکره معمولاً به طور متوسط با ۸ عدد زنبور نر جفت­گیری می­کند. البته این تعداد ممکن است کمتر و یا بیشتر و حتی تا ۲۸ عدد نیز برسد. جفت­گیری ملکه در فاصله­ی چند صدمتری تا چند کیلومتری کندو در محلی به نام «محل تجمع زنبورهای نر»و در هوا در ارتفاع حدود ۱۰ متری از زمین صورت می­گیرد.
هر زنبور نر پس از جفت­گیری با ملکه، به واسطه­ی انقباض عضلاتش و همچنین به واسطه­ی باقی ماند قسمتی از دستگاه جفت­گیری­اش در واژن ملکه می­میرد و به زمین می­افتد. پس از آن زنبور نردیگری به ملکه نزدیک می­شود و ضمن خارج کردن آلت تناسلی زنبورنر قبلی با ملکه جفت­گیری می­کند. این عمل یکی پس از دیگری انجام می­گیرد تا عمل جفت­گیری ملکه به پایان برسد و ملکه در حالی که آلت تناسلی آخرین زنبورنری که با وی جفت­گیری کرده است را حمل می­کند به کندو مراجعت می­کند. بعضی اوقات مشاده شده است در صورتی که ملکه در اولین جفت­گیری، به دلایل مختلف از جمله بدی آب و هوا یا کمبود نرها، موفق نشود که با تعداد کافی زنبور نر جفت­گیری کند، روز بعد به منظور جفت­گیری مجدد از کندو خارج می­شود. در موارد بسیار نادری نیز دیده شده است که ملکه تا ۳ مرتبه برای جفت­گیری از کندو خارج شده است. البته ایتن کار در روزهای پی­درپی انجام می­دهد و در صورتی که شرایط جوی اجازه خروج به وی را ندهد و یا به اندازه کافی زنبور نر وجود نداشته باشد ممکن است بین اولین و آخرین جفت­گیری چند روز فاصله واقع شود.
وجود آلت جفت­گیری آخرین زنبور را در واژن ملکه «علامت جفت­گیری» می­گویند که پس از مراجعت به کندو و در فاصله­ی چند دقیقه تا چند ساعت توسط زنبورهای کارگر آلت تناسلی آخرین زنبورنر را از وازن ملکه خارج و وی را تمیز می­کنند.
اسپرم وارد شده در واژن ملکه از طریق مجرای عمومی تخم وارد کیسه ذخیره اسپرم شده و در آنجا تا آخر عمر ملکه باقی می­ماند. همان­طور که گفته شد جفت­گیری ملکه معمولاً در گرم­ترین ساات روز یعنی بین ساعت ۱ تا ۵ بعدازظهر و بیشترین نسبت انجام آن در بین ۲ تا ۴بعدازظهر صورت می­گیرد.
هر قدر هوا بهتر باشد و تعدا زنبورهای نر فراوان­تر باشند احتمال موفقیت جفت­گیری بیشتر خواهد بود. جفت­گیری ملکه همیشه در درجه حرارت بیش از ۲۰درجه سانتیگراد صورت می­گیرد. در هوای آرام و بدون باد نیز احتمال جفت­گیری بیشتر می­باشد. در صورتیکه سرعت باد بیش از ۲۰ کیلومتر در ساعت شود احتمال جفت­گیری موفقیت­آمیز کمتر شده و در صورتی که سرعت باد به بیش از ۲۷ کیلومتر در ساعت برسد جفت­گیری ملکه متوقف و غیرممکن می­شود. ملکه­هایی که در شرایط آب و هوایی نامناسب جفت­گیری می­کنند حاوی مقدار کمتری اسپرم هستند، طول عمر آن­ها کوتاه­تر خواهد بود و معمولاً توسط زنبوردار جایگزین می­شوند.
معمولاً دو تا چهار روز پس از جفت­گیری، ملکه اقدام به تخم­گذاری البته این مدت ممکن است کمتر یا بیشتر طول کشد. برای تخم­گذاری، ابتدا ملکه سرخود را وارد سلول­ها کرده و پس از بازرسی و اطمینان از عدم وجود تخم در آنها سر را خارج کرده و شکم خود را وارد سلول می­کند و یک تخم در وسط سلول قرار داده و خارج می­شود. این مدت حدود ۹ تا ۱۲ ثانیه طول می­کشد و پس از اینکه چندین تخم پی­درپی قرار داد چند لحظه­ای استراحت می­کند.
همانطور که قبلاً گفته شد به طور متوسط یک ملکه در شبانه­روز ۱۵۰۰ عدد تخم می­گذارد.
برآورد شده است که یک ملکه­ی خوب سالانه ۲۰۰ هزار تخم می­گذارد. ثابت شده است که نسبت تخم­گذاری ملکه رابطه­ی مستقیمی با مقدار غذایی دارد که طبیعت در اختیار زنبورعسل قرار می­دهد و عوامل خارجی دیگر، تاثیر زیادی روی تخم­گذاری ملکه ندارند. ملکه پس از جفت­گیری و شروع تخم­گذاری، کندوی خود را به جز برای موقعی که تولید بچه کندو می­کند هرگز ترک نکرده و پس از جفت­گیری توجه زنبورهای کارگر به وی زیادتر می­شود زیرا ملکه­ی بارور بوی مخصوصی منتشر می­کند که انسجام کلنی و نظم و انضباط کارها را تضمین می­کند.
فعالیت­های زنبور نر
در پروازهای جفت­گیری و جهت­یابی، زنبورهای نر اساساً از علایم زمینی استفاده می­کنند و سرعت پرواز آنها حدود ۲/۹ تا ۱/۱۶ کیلومتر در ساعت گزارش شده است. زنبورهای نر در روزهای آفتابی به طور متوسط ۳ تا ۴ مرتبه و در روزهای ابری  فقط یک مرتبه از کندو خارج و داخل می­شوند. درجه حرارت مناسب برای انجام پرواز زنبورهای نر بیش از ۱۶ درجه سانتی­گراد و تا حداکثر حدود ۳۸ درجه سانتی­گراد است. در هوای ابری و بادی پروازهای زنبورهای نر متوقف می­شود. محققین مختلف گزارش داده­اند که گاهاً عده­ای از زنبورهای نر در جریان پروازهای جهت­یابی اشتباهاً به کندوهای اطراف وارد می­شوند.
در هنگام جفت­گیری با ملکه، عده­ای از زنبورهای نر به صورت گروهی ملکه را تعقیب کرده و تک تک با وی جفت­گیری می­کنند.
عده­ای از محققین نیز معتقدند که زنبورهای نر در مکان­های مخصوصی در فضا تجمع می­کنند و منتظر آمدن ملکه می­شوند. این مکان­ها که به آنها «محل تجمع زنبورهای نر» گفته می­شود در حدود شعاع پرواز نرها بوده و احتمالاً به­وسیله­ی فرمون­های مخصوص نرها علامت­گذاری شده و ملکه را به طرف آنها هدایت می­کنند. در جریان پروازهای جفت­گیری، گاهی زنبورهای نر ابتدا هر شیئی را که در هوا در حال حرکت باشد تعقیب می­کنند ولی پس از مدتی به واسطه حس بویایی خود به ماهیت آن پی­ می­برند.
فصل جفت­گیری، از اواخر اردیبهشت تا اواخر تیر ماه است. همانطور که گفته شد، ملکه برای جفت­گیری در کندو نمی­ماند. ابتدا هورمونی بنام فرمون ترشح می­کند که تا ۱ کیلومتر پخش می­شود. ترشح این فرمون، نظر نرها را جلب می­کند. هر زنبور ملکه طی دوران زندگیش فقط یک بار جفت­گیری می­کند و چون بهترین زنبورهای نر در ارتفاعات بالا پرواز می­کنند، ملکه برای جفت­گیری به ارتفاع ۱۵ متری می­رود.
مراحل مختلف رشد زنبورعسل
 مراحل مختلف رشد و نمو تخم تا حشره کامل را اصطلاحاً دگردیسی می­نامند. تخم زنبورعسل پس از گذراندن دو مرحله به حشره­ی کامل تبدیل می­شود.
ملکه تخم­های خود را که به شکل بیضی است در ته سلول­های شان با مواد چسبنده­ای که ترشح می­کند می­چسباند. پس از تقسیم پی­درپی سلول لقاح یافته، سلول­هایی به نام کِلویج سلز و پس از آن پلاسمودرم و پس از گذشت ۳ روز لاروهای کوچک سفیدرنگ به وجود می­آیند. کارگران لاروها را با مواد غذایی احاطه می­کنند. لاروها با حالت چمبره زده به تغذیه و رشد خود ادامه می­دهند. پس از چند روز لاروهای به حداکثر رشد خود می­رسند و مانند کرم ابریشم به دور خود پیله تنیده و زنبورهای کارگر سر این سلول­ها را با موم می­پوشانند. در داخل سلول­های سرپوشیده لاروها پس از ۵ بار پوست­اندازی به شفیره تبدیل می­شوند. پس از پایان دوران شفیرگی، حشرات کامل، پیله و سرپوش سلول­های مومی را پاره کرده و از آن خارج می­شوند.
ملکه­ای که مادرهمه­ی زنبورهای کلنی و به عنوان مهم­ترین و با ارزش­ترین افرادکندو شناخته شده است از تخم بارور یا لارو ماده جوان، کمتر از ۳ روز به وجود می­آید. سلول­های ملکه معمولاً به صورت عمودی در سطح و حاشیه شان­ها ساخته می­شود، در صورتی که سلول­های زنبورهای کارگر و نر به صورت افقی قرار دارند.
نوزادان ملکه شبیه کارگرها اما سریع­تر از آنها رشد می­کنند و به صورت زنبور کامل در می­آیند. ملکه در طول حیات خود فقط از شیر زنبور؛ یعنی ژله­رویال تغذیه می­کند. نوع غذا و زیاد بودن مقدار و کیفیت آن باعث می­شود که ملکه به تمام معنا کامل شود و دستگاه تولیدمثل کاملی داشته باشد.
کارگرها پس از متولد شدن ملکه، ابتدا او را نادیده می­گیرند اما خیلی زود جلب او می­شوند و به تغذیه و تیمار او می­پردازند.
مراحل رشد و نمو زنبوران کارگر، نر و ملکه با هم شبیه است اما از نظر طول هر دوره با هم فرق دارند. مدت زمان لازم برای رشدو نمو زنبورعسل از تخم تا حشره کامل، برای ملکه ۱۶ روز، برای کارگر ۲۱ روز و زنبورنر ۲۴ روز است.
جهت­یابی توسط زنبورعسل
زنبورهای کارگر پس از ۲۰ روز، فعالیت خود را در خارج از کندو شروع می­کنند. مهم­ترین وظیفه­ی آنها چریدن در صحرا، مزارع و باغ­ها است. رفتن و نشستن  روی گل­ها برای جمع­آوری شهد و گرده گل، تهیه آب و.. است. برای انجام چنین وظیفه­ای لازم است تا مناطق تامین کننده­ی گل و آب را شناسایی کنند، لذا آنها مجبور به انجام پروازهای شناسایی و جهت­یابی هستند. پروازهای شناسایی معمولاً نزدیک ظهر انجام می­شود. به این شکل که ابتدا از کندو خارج و به مدت ۵ دقیقه در اطراف پرواز و به کندو مراجعت می­کنند.
در این گونه پروازها، زنبورها اقدام به شناسایی دقیق محل کندو می­کنند. برای شناسایی دقیق محل کندو از علایم زمینی اطراف کندو مثل درختان، بوته­ها، جویبارها و هرگونه علامتی که نزدیک کندو باشد استفاده می­کنند.
اقدام بعدی پروازهای جهت­یابی است. شعاع پرواز زنبورعسل برای انجام وظایف خود حدود ۶ تا ۷کیلومتر است و برای بازگشت به کندو باید کوتاه­ترین راه را انتخاب کنند و ضمناً جهت را کاملاً تشخیص دهند.
زنبور برای تشخیص شمال، جنوب، شرق و غرب از خورشید به عنوان یک قطب­نما استفاده می­کنند. به این شکل که چشم­های زنبورعسل طیف معینی از رنگ­های نور خورشید را دریافت می­کنند و در مراجعت به کندو فقط در همان جهتی حرکت می­کند که هنگام رفتن آن طیف نوری را دریافت داشته است. آنها برای پروازهای هت­یابی علاوه بر تحریکات نوری از علایم زمینی مثل درختان، جویبارها، تپه­ها، کوه­ها،ساختمان و… و همچنین تحریکات بویاییگل­ها نیز استفاده می­کنند.
از آنجا که نور ماوراء بنفش خورشید از ابرها عبور می­کند و زنبورعسل به علت حساسیت زیاد چشم­هایش قادر است این نور را دریافت کند. پس از انجام پروازهای شناسایی و جهت­یابی و پس از پیداکردن غذایی، زنبور چراکننده به کندوی خود مراجعت و با انجام رقص­های مخصوص و دادن مقداری از شهد به سایر زنبورها، محل دقیق منبع غذا را اطلاع می­دهد.
در مورد منبع گرده گل، علاوه بر انجام رقص­های مخصوص، بوی گرده گل آورده شده نیز ملاک مهمی جهت یافتن آن منبع توسط سایر زنبورها است.
دیگر زنبورها به این شکل اطلاعات را از زنبور مربوطه گرفته و به منبع آب و گل مراجعه می­کنند. اما گاهی ممکن است هنگام بازگشت دچار اشتباه شوند و وارد کندوی دیگری شوند، خصوصاً در روزهایی که باد می­وزد.
شما زنبورداران عیزی برای جلوگیری از این اشتباه ۱-باید کندوها در محلی مستقر شوند که علایم زمینی کافی وجود داشته باشند. ۲-از نزدیک هم قراردادن کندوها خودداری شود. ۳-کندوها را با رنگ­های مختلف رنگ کنید.  ۴-سوراخ­های پرواز را در جهات مختلف قرار دهید.
جمع­آوری صمغ یا بره­موم
ترشحات شیره مانند گیاهان که توسط زنبورعسل جمع­آوری می­شود را صمغ یا بره موم می­گویند. زنبورعسل این ترشحات را با دهان خود جمع می­کند و به زنبیل گرده که روی پاهای عقبی خود قرار دارد، منتقل و با خود به کندو حمل می­کند. در کندو دیگر زنبورها صمغ را از روی پاهای او برداشته و به نقاط مناسبی منتقل می­کنند.
این عمل معمولاً در زوهای گرم انجام می­گیرد و تعداد کمی از زنبورها اقدام به این کار می­کنند. این زنبورها در کندو رقص­هایی برای جلب توجه دیگر زنبورها انجام می­دهد ولی توجهیی به آن نمی­شود.
بره­موم برای تعمیر قسمت­های شکسته، شکاف­های ایجاد شده، تنگ کردن سوراخ پرواز، مسدود کردن سوراخ­های اضافی و… به کار برده می­شود.
درختان توسکا، افرا، صنوبر، نارون، بید، تبریزی، آکاسیا، اواکالیپتوس و.. منابع گیاهی تهیه بره­موم است. البته این منابع در مناطق مختلف متفاوت است.
زنبورعسل و زمستان­ها
فعالیت­های زنبورعسل در دمای معینی بین ۱۰ تا ۳۸ درجه سانتی­گراد امکان پذیر است. در دمای بالاتر و یا کمتر کم­کم فعالیت­های طبیعی آنها متوقف می­شود.
در هنگام زمستان که زنبورها به صورت توده­ای متراکم در می­آیند ابتدا در قسمت پایین کندو و نزدیک سوراخ پرواز متمرکز هستند ولی به تدریج با افزایش سرما، توده حرکت کرده و به طرف عقب و بالا نقل مکان می­کنند. در صورتی که کندو دو طبقه باشد به تدریج و در پایان زمستان توده زنبور به طبقه فوقانی و قسمت عقب آن منتقل می­شود.
در هنگامی که درجه حرارت محیط پایین می­آید و در دمای ۱۴ درجه سانتی­گراد این توده شروع به شکل­گیری می­کند و هرچه هوا سردتر می­شود این توده فشرده­تر می­شود. گرمای وسط توده زنبور در حدود ۳۵ درجه سانتیگراد ثابت نگه داشته می­شود. دمای سطح خارجی توده بدون توجه به درجه حرارت محیط ۶ تا ۸درجه سانتی­گراد است. این امر به خاطر فعالیت ماهیچه­ای بدن زنبورها در سطح خارجی توده است که گرما را به طرف داخل توده می­فرستند و بدن آنها به صورت عایقی مانع از خارج شدن گرما از وسط توده می­شود. برای ثابت نگه­داشتن چنین شرایطی، زنبورهای سطح خارجی توده مرتباً با زنبورهای داخل توده جای خود را عوض می­کنند و آنان با خوردن عسل و انجام حرکات ماهیچه­ای خودشان قادر به تولید گرما هستند.
در چنین شرایطی زنبورعسل از کندو خارج نمی­شود، مگر ندرتاً برای انجام فعالیت به­خصوصی مثلاً آوردن آب و یا دفع فضولات. ولی مجموعه زنبورها که به صورت توده در داخل کندو زندگی می­کنند قادرند درجه حرارت داخل توده را تنظیم و در حد مطلوبی ثابت نگهدارند.
ملکه در مرکز این توده قرار می­گیرد. وقتی درجه حرارت محیط به ۷ درجه سانتی­گراد می­رسد، توده شروع به بازشدن می­کند.
در مواقعی که هوا خیلی سرد باشد زنبورهای سطح خارجی توده­ی زمستانی، سر و قفسه سینه خود را به داخل توده فرو می­برند و فقط شکم­شان در سطح توده قرار می­گیرد. با گرم شدن هوا مجدداً توده از هم باز شده و فضای بیشتری را اشغال می­کنند و با این اعمال درجه حرارت داخل کندو را تنظیم می­کنند.
با توجه به مطالب فوق کلنی­های بزرگ و پرجمعیت زمستان­ها را بهتر از کلنی­های کوچک می­گذرانند و حرارت کمتری از دست می­دهند؛ چرا که سطح خارجی توده بزرگتر و گسترده­تر است.لذا درجه حرارت پایین روی کلنی­های پرجمعیت و قوی تاثیری ندارد.
کلنی­های کوچک شاید عسل کمتری مصرف کنند اما حرارت زیادتری را از دست می­دهند. سرمای طولانی روی توده­ها کوچک تاثیر بیشتری دارد و اگر توده نتواند خود را به منابع غذایی برساند، خواهند مُرد. به قول معروف زنبورعسل قبل از اینکه از سرما بمیرد از گرسنگی می­میرد.
اقدامات مهم در هنگام زمستان­گذرانی
  • برداشت و استخراج شان­های اضافی و محصولات مازاد داخل کندو لازم است.
  • ترتیب چیده شدن قابها در کندو به این شکل است که یک قاب پوکه یا یک طرف خالی و طرف دیگر عسل که از سمت خالی باید در جوار دیواره کندو قرار گیرد. قاب­های مناسب تخم­ریزی یا حاوی تخم، لارو و شفیره کنار قاب مذکور قرار گرفته و سپس قاب حاوی غذا در قسمت کنار این قابها(به سمت مرکز کندو) قرار گرفته و سپس یک قاب خالی (پوکه) قرار گرفته کنار آن در هر طرف کندو یک میخ کوچک برای ثابت نمودن قابها به کندو زده و یا بقیه فضا را با قاب بدون موم به جهت ثابت نمودن قابها پر کنید و درب کندو را ببندید.
  • از گذاشتن شان­های خالی و نیمه­پر به­عنوان تغذیه زمستانی جدا پرهیز شود.قبل از شروع استراحت زمستانی داخل کندو را تمیز کنید.
  • فضای خالی کندو را با روزنامه پر کنید تا فضای کندو کاملاً پر شود. در صورت اجبار به جای روزنامه می­توان از برگ درختان نیز استفاده کرد.
  • حتماً بعد از برداشت محصول با بیماری­ها و آفات کلنی مبارزه کنید و نوارها و داروهای مستعمل و باقیمانده را از کندو خارج کنید.
  • ترکیب شربت برای تغذیه پائیزه زنبورها ۲ قسمت شکر و ۱ قسمت آب است. اگر به محلول فوق مقداری عسل اضافه شود، زنبورها علاقه بیشتری به مصرف آن خواهند داشت.
  • در صورتی­که برای تغذیه زمستانی از عسل استفاده می­کنید، حداقل برای هر کندو با ۵قاب متوسط زنبور باید ۵ کیلو عسل در نظر بگیرید. این عسل باید به صورت قاب و با پولک سربسته باشد تا در زمان زنبوران نسبت به بازکردن حجره­های عسل و مصرف آن اقدام کنند.
  • داخل کندو نباید به­هیچ عنوان خیس و مرطوب باشد.
  • حتی­المقدور کندوها را به مناطق قشلاقی کوچ دهید.
  • تغذیه پائیزه کلنی­ها حداکثر تا آخر شهریور ماه باید خاتمه یابد؛ زیرا به علت خنکی هوا، جمعیت کندو فرصت و توانایی لازم برای فرآوری و عمل­آوری شربت مصنوعی را ندارد.
  • شیره­ای که توسط زنبوران به صورت خام در سلول­های مومی ذخیره می­شوند، قابلیت فاسد شدن را دارد و شرایط محیطی مناسبی را برای رشد قارچ­ها و باکتری­ها به­وجود می­آورد.
  • قبل از شروع زمستان جمعیت­های ضعیف و یتیم را حتما ادغام کنید.
  • در صورت لزوم از خمیر گرده به­خصوص در اواخر زمستان استفاده کنید.
  • زنبورستان باید در طول زمستان آفتا­ب­گیر باشد.
  • سوراخ پرواز را کوچک­تر کنید.
  • غذای کافی (گرده و عسل) در کندو وجود داشته باشد.
  • داخل ظروف غذاخوری نباید شربت وجود داشته باشد.
  • فضای خالی بین کندوها باعث جریان هوا و سرمای داخل کندو می­شود؛ لذا کندوها را بدون فاصله و تنگاتنگ کنار هم بگذارید.
قرار دادن گونی پلاستیک یا برزنت روی قاب­ها و بستن سوراخ تهویه پشت کندو، مغایر اصول بهداشتی است؛ ولی استفاده از پوشش تخته سه­لا یا فیبری دارای منفذ مناسب توصیه می­شود.
  • سوراخ پرواز نباید در مسیر و جهت وزش باد قرار گیرد. زنبورعسل شدیدترین سرما را تحمل می­کند، اما کمترین جریان باد می­تواند شرایط زندگی در داخل کندو را به هم بزند.
  • اگر کندوها را در فضای باز هستند حتماً آنها را با مواد و وسایل مناسب ایزوله کنید، تا نزولات آسمانی به داخل کندوها نفوذ نکند.
  • سوراخ پرواز کندوها نباید در طول زمستان بسته شود، چون تهویه هوای داخل کندو دچار مشکل و باعث ایجاد خفگی می­شود.
  • اگر کندوها را در زمستان در فضای بسته قرار داده­اید، حتماً به گردش جریان هوا و تهویه آن محیط توجه کنید.
  • نیاز به مصرف انرژی و غذا در ماه­های اسفند و فروردین افزایش پیدا می­کند. در یک روز آرام و آفتابی می­توانید سریعاً نسبت به کنترل آذوفه کلنی اقدام کنید. مواظب باشید که این کار باید خیلی سریع صورت گیرد.
  • مراقب آفات خارجی کلنی­های زنبورعسل باشید. به­عنوان مثال برخی جانواران مثل خرس، شغال و غیره. هوس زیادی برای خوردن عسل دارند.
  • محل استقرار کندوها باید آرام و ساکت باشد. هر گونه سر و صدای ناهنجار باعث ایجاد استرس آنان می­شود.
  • موش­ها دوست دارند از محیط مناسب و مطبوع داخل کندو جهت لانه گزینی و زمستان­گذرانی استفاده کنند، که این امر می­تواند برای جمعیت کندو استرس­زا باشد.
  • کندوها را طوری در زنبورستان مستقر کنید که جهت سوراخ پرواز کندوها با شیب زمین منطبق باشد. تا در صورت نفوذ آب باران و برف به داخل کندو به آسانی از سوراخ پرواز کندو خارج شود.
  • از باز و بسته کردن درب کندو در طول زمستان جداً خودداری کنید.
پایان زمستان
  • معمولاً بعد از اتمام فصل زمستان، اجساد و لاشه­های مرده زنبوران در جلو سوراخ پرواز مشاهده می­شو. با دیدن آنها نگران و ناراحت نباشید، بلکه خوشحال هم باید شد. چون این عمل، نشانه سالم بودن کندوست. زیرا آنها توانسته­اند زنبورانی که به طور طبیعی درطول فصل زمستان مرده­اند را از آشیانه خود بیرون کنند. در غیر اینصورت کندو معیوب است.
  • اگر دمای محیط از ۱۲ درجه سانتی­گراد بالاتر رود زنبوران عسل، شروع به پروازهایی برای دفع مدفوع خواهند کرد، که این عمل نشانه­ی سالم بودن کلنی است.
  • بعد از اتمام فصل زمستان بازدید مختصری از وضعیت کندو به لحاظ سالم بودن ملکه و میزان تخم­ریزی و غذای موجود را در یک روز آفتابی کنترل کنید.
  • قبل از شروع استراحت زمستانی داخل کندو را تمیز کنید.
تغذیه زنبورعسل
  • از مهمترین مواقعی که زنبورنیاز به تغذیه دارد در اواخر زمستان یا اوایل پاییز که هنوز هوا سرد نشه و مقدار شهد در طبیعت کم یا متوقف می­شود و در صورتی که غذای کافی در کندوها ذخیره نشده باشد، باید آنها را تغذیه کرد تا در زمستان ذخیره عسل داشته باشند.
در زمستان و در شرایطی که هوا سرد می­شود. دیگر نباید به آنها شربت داد؛ زیرا زنبور نمی­تواند آن را مصرف کند و باید قاب عسل به کندو داده شود.
  • کندوهایی که غذای­شان را در زمستان مصرف کرده­اند باید در اوایل بهار و قبل از وجود شهد در طبیعت ان­ها را تغذیه (شربت )کرد.
  • یکی از مواقعی که تقریباً شهد در طبیعت وجود ندارد تابستان استو امکان کوچ هم وجود ندارد. چنین مواقعی کلنی­ها را باید با شربت تغذیه کرد.
  • تحریک زنبورها جهت تولیدمثل و پرورش نوزادان.
  • زمانی که ذخائر غذایی زنبورها کم میشود و کلنی در معرض خطر گرسنگی قرار می­گیرد باید آنها را تغذیه کرد.
  • هنگام دادن دارو.
  • در مواقع ایجاد کندوی جدید یا بچه کندو یا زنبور پاکتی.
  • در مواقع پرورش ملکه(کندوهای شروع کننده، خاتمه دهنده، پرستار، جفتگیری).
  • در هنگام تعویض ملکه.
بهترین و مهمترین غذا برای یک کلنی یک یا چند قاب عسل است، اما زنبورداران ترجیح می­دهند که به جای عسل از شربت استفاده کنند.
تولید زنبورعسل و گرده گُل
شهد و گرده که دو ماده اصلی غذای زنبورعسل است، خواص خارق­العاده­ای برای آن ذکر شده است. در کنار عسل و عسلک، گرده­ی گل مهمترنی غذایی است که زنبورعسل برای زندگی و رشد به آن نیاز دارد و آن را از روی گل­های گیاهان جمع­آوری و به کندو می­آورد و صرف تغذیه لاروها می­کند. بدون گرده، لاروها و زنبورها قادر به ادامه حیات نیستند، البته مواردی وجود دارند که در مواقع ضروری برای مدت کوتاهی می­توانند تا اندازه­ای جانشین گرده­ی گل شوند و کمبود را نسبتاً جبران کنند ولی به عنوان جانشینی دائمی، مشکل و غیر ممکن است.
گرده به علت داشتن پروتئین بالا و مقادیری از ویتامین­ها، موادمعدنی و چربی­ها، ماده­ای مفید و مغذی برای انسان و نیز یکی از داروهای درمان ورم پروستات در آقایان است. همچنین اثرات شگفت­انگیزی چون دادن نیروی جوانی، افزایش قدرت جنسی در مردها و.. دارد. بر اساس نظریات علمی، گرده از لحاظ تمامی اسیدهای امینه­ی ضروری، ویتامین­ها، مواد معدنی و.. یک منبع غذایی غنی و مقوی به حساب می­اید.
تنها با دیدن خواص فیزیکی ظاهری عسل(شکل ظاهری، طعم، رنگ و عطر) نمی­توان با اطمینان کیفیت آن را مورد تایید قرار داد و تنها روش بدون خطا برای تعیین هویت یک عسل، همان تجزیه گرده گل است که تعداد بی­شماری از آن­ها در عسل وجود دارد.
ترکیبات موجود در دانه گرده
ترکیبات شیمیایی، رنگ و شکل گرده­ی گل گونه­های مختلف گیاهان متفاوت است، ولی ترکیبات عمومی آن عبارتند از: پروتئین، چربی، استرول، قندها، مواد معدنی، ویتامین­ها و مواد رنگی.
پروتئین: با توجه به گونه، بین ۷ تا ۳۵درصد و به طور متوسط حدود ۲۲۵ تا ۲۶ درصد است.
چربی» بین ۱۰ تا ۲۰درصد است                           قندها: بین ۱۳ تا ۳۶درصد است.
مهمترین قندهای گرده­ی گل­ها عبارت است: ساکارز، فروکتوز، گلولکز، گلاکتوز، مانوز، گزلوز، لاکتوز و نشاسته.
ویتامین­های مهم شناخته شده در گرده­ی گل­ها عبارتند از: تیامین (B1)، ریبوفلاوین(B2)، نیک­و تینیک اسید(B3)، پانتوتنیک اسید(B5)، پیرودوکسین(B6)، اسیداسکوربیک (C)، بیوتین (H) و مقدار کمی هم ویتامین­های A، E  و D است.
مواد معدنی موجود در گرده­ی گل­ها عبارتند از: کلسیم، منیزیم، فسفر، آهن، سدیم، پتاسیم، آلومینیوم، منکنز، گوگرد، روی و مس.
مهمترین مواد رنگی موجود در گرده­ی گل­ها کاروتن و گزانتوفیل است.
عواملی موثر در جمع­آوری گرده توسط زنبورعسل
این عوامل به دو دسته تقسیم می­شود  ۱-شرایط خارجی کندو              ۲-شرایط داخلی کندو
  • شرایط خارجی کندو
درجه حرارت محیط، سرعت باد، وضعیت جوی(شرایط آب و هوایی بارانی، آفتابی، ابری، مه و شبنم و..) ویژگی پوشش گیاهی
درجه حرارت محیط: دمای ۲۵ تا ۳۵ درجه سانتی­گراد مناسب­ترین درجه حرارت برای فعالیت جمع­آوری گرده است.
سرعت باد: اگر سرعت باد زیاد باشد فعالیت برای جمع­آوری گرده متوقف می­شود. بهترین شرایط در این رابطه اگر جریان باد زیر ۲۰ کیلومتر در ساعت باشد فعالیت برای جمع­آوری گرده انجام می­گیرد.
وضعیت جوی: اگر هوا ابری و بارانی باشد فعالیت زنبورعسل برای جمع­آوری گرده محدود و متوقف می­شود. همچنین رطوبت بالا، مه و شبنم فعالیت زنبور را محدود و یا متوقف می­کند.
ویژگی پوشش گیاهی: خصوصیات فیزیکی دانه گرده روی فعالیت زنبور اثر می­گذارد مانند رنگ، عطر، اندازه و ساختار فیزیکی سطح رویی گرده.
مواد شیمیایی: وجود مواد شیمیایی روی بعضی گرده­ها در فعالیت چرایی گرده موثر است. مانند بعضی از استروئیدها که سبب جلب بیشتر زنبور می­شود.
  • شرایط داخلی کندو
  • وجود زنبوران: هر چه قدرت نوزادان بیشتر باشد فعالیت برای آوردن گرده بیشتر است.
  • زنبوران عسل معمولاً در سن سه هفتگی به بعد قادر به جمع­آوری شهد، گرده و آب می­باشند.
  • یک زنبور برای تهیه یک محوله­ی ۶ تا ۱۰ دقیقه وقت صرف کرده و روزانه ۶ تا ۸ مرتبه برای جمع­آوری گرده گل از کندو خارج می­شود.
  • وزن متوسط یک محموله­ی گرده بین ۱۲ تا ۲۹ میلی­گرم بر حسب نوع گیاه گزارش شده است.
  • زنبورعسل در طول یک روز حدود ۱ تا ۵۰۰ گل را ملاقات می­کند و بین ۱۰ تا ۳۰ میلی­گرم گرده را به کندو حمل می­کند.
گرده گل چیست؟
مجموعه­ای از سلول­های نر تولید شده در بساک پرچم­های گل، گرده­ی گل نامیده می­شود. هریک از دانه­های گرده متشکل از چندین سلول نر گیاه است. زنبورعسل در جریان ملاقات با گل­ها برای جمع­آوری شهد، دانه­های گرده که به موهای سطح بدن وی می­چسبند را جمع­آوری و به سبد گرده که در روی پاهای عقب قرار دارند منتقل و به صورت دانه­های به هم فشرده­ای به کندو حمل می­کند. زنبورها، گرده را در داخل سلول­های شان ذخیره می­کنند. آن­ها معمولاً مقداری عسل و بزاق دهان خود را به گرده اضافه می­کنند که به آن « نان زنبور» گفته می­شود. نان زنبور از نظر مواد غذایی ارزش بیشتری برای زنبورعسل دارد ولی نمی­توان آن را برای مدت طولانی انبار کرد؛ زیرا کیفیت آن در اثر تخمیر شدن از بین می­رود.
تحقیقات نشان داده است که گرده تازه نسبت به نان زنبور انبار شده دارای کیفیت بهتری است و تاثیر بیشتری روی تخم­ریزی ملکه دارد. مقدار گرده­ی تولیدی در گیاهان متفاوت است. مقدار تولید گرده در مقایسه با شهد تفاوت زیادی دارد. مطالعات بر روی گونه­های جنگلی از نظر تولید گرده نشان داده است که راندمان تولید گرده بیشتر تحت تاثیر عوامل ژنتیکی و فیزیولوژیکی است. گرده­ی گل­های مختلفی که زنبور با آنها ملاقات می­کند از نظر کیفیت و کمیت متفاوت دارند. برخی گل­ها از نظر گرده عالی، بعضی متوسط و برخی فقیر هستند. بنابراین گیاهان از نظر تولید گرده مانند شهد به چهار گروه عالی، خوب، متوسط و ضعیف تقسیم می­شوند.
مقدار گرده مورد نیاز زنبورها
بر اساس تحقیقات انجام شده برای اینکه یک زنبور کامل تولید شود ۱۴۵ میلی­گرم گرده­ی گل لازم است؛ یعنی به ازای ۱ گرم گرده ۷ زنبور تولید می­شود. پس می­توان نتیجه گرفت که به طور متوسط یک کلنی با تولید یکصدهزار زنبور در سال نیاز به ۱۴/۵ کیلوگرم گرده دارد. همچنین برای اینکه نیزهای ضروری خود در مواقعی زمستانگذرانی و.. را انجام دهد این مقدار ۳ برابر افزایش می­یابد. در شرایط عادی یک کلنی باید حدود ۳ تا ۴ کیلوگرم( یک قاب پُر) گرده داشته باشد و در زمستان این میزان ۳ تا ۴ قاب گرده است که در صورت فقدان آن زنبور با مشکل مواجه می­شود که باید با مواد غذایی جایگزین، آن را جبران کرد.
نقش پروتئین در زنبور عسل
برای وزن زنبورهای عسل تازه متولد شده ۱۳% و زنبورهای با عمر ۵ روز ۵/۱۵% پروتئین لازم است. رشد و نمو اندام­ها مثل عناصر ساختمانی ماهیچه­ها، غده­ها و سایر بافت­ها به پروتئین نیاز دارند. احتیاجات کلنی­های زنبورعسل به پروتئین به­وسیله­ی دانه­های گرده تامین می­شود، ولی دانه­های گرده برای زنبورعسل فاقد انرژی است. اهمیت گرده به قدری است که در صورت تمام شدن گرده در طبیعت حداکثر ۲ تا ۳ هفته بعد پرورش نوزاد نیز متوقف می­شود، لذا بیشترین تلاش زنبورعسل برای جمع­آوری گرده است. این مسئله به قدری اهمیت دارد که اگر ذخیره گرده در کندو کاهش یابد و شرایط جوی متغیر باشد، زنبورهای کارگر از کندو خارج و مواد غیرقابل هضم شبیه گرده­هایی مثل خاکه اره و یا غذاهای آسیاب شده دامی را به کندو حمل می­کنند.
دانه­های گرده به دو روش در کندو مصرف می­شود:
  • زنبورهای کارگر آنها را به عنوان منابع پروتئین، ویتامین، چربی و موادمعدنی مورد استفاده قرار می­دهند تا غدد تامین کننده­ غذای نوزادان(غدد ژله­رویال) به طور عادی رشد کند. ژله­رویال حاوی مقدار زیادی پروتئین است و برای تغذیه لاروهای جوان و ملکه به کار می­رود.
  • یکی دیگر از موارد مصرف گرده در کندو به عنوان منبع پروتئین به طور مستقیم برای تغذیه لاروهای مسن­تر و زنبورهای نر مورد استفاده قرار می­گیرد.
برای پرورش یک زنبور از زمان شروع لاروی تا تولد، ۲۱/۳ میلی­گرم ازت مورد نیاز است که به طور متوسط برابر با ۱۴۵ میلی­گرم گرده است. مقدار پروتئین خام موجود در دانه گرده بین ۸ تا ۴۰ درصد و متوسط آن ۲۳درصد است. در جیره غذایی زنبورعسل مقدار کل پروتئین باید بین ۲۳ تا۳۰ درصد باشد. اگر مقدار پروتئین در جیره غذایی زنبورعسل کمتر از ۲۳درصد باشد پرورش نوزادان متوقف می­شود.
ویتامین­ها در پرورش زنبورعسل
زنبورعسل ویتامین­هایمورد نیاز خود را از دانه­های گرده که سرشار از ویتامین­های محلول در آب هستند، تامین می­کند. ۷ نوع ویتامین B کمپلکس، اسید اسکوربیک و اینوزیتول که معمولاً برای حشرات ضروری هستند، در دانه­های گرده موجود است. ویتامین C به مقدار نسبتاً زیادی در دانه­های گرده(۳۶۰ تا ۵۹۰ میلی­گرم در هر گرم وزن خشک) و به مقدار کمتر(۶۸تا ۱۱۸میلی­گرم در هر گرم وزن خشک) در گرده­ی ذخیره شده در سلول­ها وجود دارد. زنبورهای پرستار برای پرورش یک لارو تا مرحله سربسته شدن نوزاد، به ۱۳۴ میلی­گرم پروتئین و ۴/۵ میکروگرم پیرودوکسین نیاز دارند. دانه­ی گرده و نان زنبور نیز حاوی مقدار کمی از ویتامین­های A، K،E است.
نحوه مصرف آب و تامین آن
زنبورعسل آب را در چینه­دان(عسلدان) خود ذخیره و به کندو حمل می­کند. این کار توسز عده­ای از زنبورهای کارگر(چراکننده) در منطقه انجام می­شود. مصرف آب عمدتاً برای خنک و مرطوب کردن داخل کندو، رقیق کردن عسل برایغذای لاروها وبرای مصرف خود زنبورها برای تعادل فیزیولوژیکی بدنشان لازم است.
نیاز به رقیق کردن عسل بیشتر در اوایل بهار، به دلیل نبودن شهد وجود دارد، پس از آن شهد به اندازه­ی کافی به کندو آورده می­شود و نیاز به زنبورها به آب از این طریق برطرف می­شود. برای خنک کردن کندو در فصل تابستان زنبورعسل از آب استفاده می­کند. زنبورها از سطح شان بالا می­روند و با رقص مخصوص منبع آب را به دیگر زنبورها اطلاع می­دهند. زنبورها آبی را که در چینه­دان خود دارند به دیگر زنبورهای اطراف خود می­دهند و برای بازگشت مجدد به مزرعه پرواز می­کنند.
درجه حرارت منطقه­ی پرورش نوزادان به طور شگفت­انگیزی در تمام سال و در تمام مدت شبانه­روز ثابت و حدود ۳۴ تا ۳۵ درجه سانتی­گراد است. برای کاهش درجه حرارت داخل کندو، زنبورهای آورنده­ی آب، مقداری از آب را در نقاط مختلف کندو و به صورت قطراتی پراکنده می­کنند. عده­ای از زنبورها در مدخل سوراخ پرواز طوری قرار می­گیرند که سرشان به طرف بیرون و عده­ای نیز برعکس آن به طوری که سرشان به طرف داخل باشد. سپس با بال زدن شدید موجب به جریان افتادن هوای داخل کندو می­شوند . این عمل تقریباً شبیه عملکرد کولر آبی است.
برای تأمین آب باید زنبوردار کندوها را نزدیک مانبع آبی همچون چشمه، جوی؛ نهر، رودخانه یا دریاچه مستقر کند و یا تانک آبی را نزدیک کندوها قرار دهد و زیر شیری که آب از آن خارج می­شود تخته­ای به طور مورّب بگذارد و ظرف بزرگ پهنی را نیز در زیر آن قرار دهد تا به مرور و کم­کم آب تانک وارد آن ظرف شود و نیز تعدادی سنگ­ریزه داخل ظرف بریزد تا زنبور بتواند به راحتی روی تخته یا روی سنگ­ها فرود آمده و از آب استفاده کند.
مواد معدنی در پرورش زنبورعسل
دانه­ی گرده کل، منبعی غنی از مواد معدنی است که مقدار آن ۹/۲ تا ۳/۸ درصد متغیر است. ۲۷ عنصر معدنی در دانه­ی گرده و لارو زنبورعسل گزارش شده است است. بیشترین مقدار مواد معدنی موجود در بدن زنبورعسل را فسفر و پتاسیم تشکیل می­دهند. کلسیم، منیزیم، سدیم و آهن به مقدار کمتری وجود دارند. که چنین موادی برای سلامت زنبورها مفید و موردنیاز است لذا با این تفاسیر استفاده از عسلک به دلیل بالا بودن مواد معدنی فراوان برای زنبورهای عسل زیان­آور است وطول عمر آنها را کم می­کند.
چربی و لیپیدها در پرورش زنبورعسل
چربی­های مود نیاز زنبورعسل نیز از طریق دانه­ی گرده تأمین می­شود. اسیدهای چرب در بدن زنبورعسل عمدتاً از نوع اشباع شده و با زنجیره­ی بلند هستند. اسید اولئیک از اسیدهای چرب موجود در بدن زنبورهای عسل اعم از کارگر، ملکه و نر است که در گرده گل وجود دارد. به دنبال آن به ترتیب  اسید پالمتیک و اسید استئاریک قرار دارند که رابطه­ی نزدیکی با آنچه که در دانه­های گرده یافت می­شود ندارند. بافت­های تشکیل دهنده­ی بدن ملکه و زنبورهای عسل کارگر دارای ۲۴-متیلن کلسترول به عنوان استرول عمده  می­باشند و این ماده­ای­ست که هم گرده­ی گل و هم در ژل­رویال یافت می­شود. زنبورعسل برای تولید ۱ گرم موم به ۸/۲ تا ۸ گرم و به طور متوسط به ۷/۴ گرم ساکارز نیاز دارد.
خوراندن گرده گل به زنبورعسل
به روش­های مختلف می­توان زنبورعسل را با گرده­ی گل تغذیه کرد:
  • قاب­های حاوی گرده را داخل کندو و نزدیک به محل لاروها قرار می­دهیم.
  • گرده را در آب قند و یا آب می­ریزیم و در بالای قاب­های کندو قرار می­دهیم.
  • گرده را با دیگر مواد غذایی مخلوط و به روش­های بالا در اختیار زنبور قرار می­دهیم.
  • گرده گل را در ظروفی کم­عمق مثل بشقاب و یا سینی می­ریزیم و روی پوشش داخلی کندو قرار می­دهیم.
جایگزین­های غذایی برای گرده گل
به طور کلی هیچ فرمولی از موادغذایی جانشین همیشگی برای گرده گل نمی­شود. از فرمول­های زیر به طور موقتی و در مواقع اضطراری می­توان استفاده کرد.
  • آرد سویا ۴ قسمت- مخمر(آبجو یا نانوایی) ۱قسمت-شیر خشک بدون چربی ۱ قسمت-عسل۲قسمت(به جای عسل می­توان از شربت ۲ به ۱ استفاده کرد. البته عسل بهتر است چون کیک به عمل آمده نرم و خوشخوراک­تر می­شود.)
  • آرد سویا۵/۲ قسمت- مخمر۱قسمت-شیر خشک بدون چربی ۱ قسمت -زرده­ی تخم­مرغ خام ۵/۰ قسمت.
  • آرد سویا ۱ قسمت-مخمر ۱ قسمت- شیر خشک بدون چربی ۱ قسمت – زرده تخم­مرغ خام ۵% قسمت- کازئین ۵/۱ قسمت.
  • فرمول تهیه یک کیک ۵۰۰ گرمی (برای یک کندو)
شیرخشک بدون چربی ۹ گرم- زرده خشک تخم­مرغ ۵ گرم – پودر شکر ۳۷۵گرم- آرد سویا ۵/۷۱ گرم- اکسی­تتراسیکلین ۱۸/۰- عسل ۱۸ گرم- سرکه ۸/۱ میلی­لیتر-آب ۵/۷۱میلی­لیتر.
  • فرمول جانشین برای تغذیه ۴۰۰ کلنی: شکر ۱۰۰ کیلوگرم- عسل ۵۰ کیلوگرم- آرد سویا ۲۰ کیلوگرم- مخمر آبجو ۵/۲ کیلوگرم- آب ۲۰ لیتر- ترمایسین ۲۰۰ گرم- سرکه ۵/۰ لیتر- شیر خشک بدون چربی ۵/۲ کیلوگرم.
طرز تهیه: تمام مواد آبکی را با هم مخلوط کرده و روی اجاق قرار می­دهیم. مواد خشک را نیز با هم مخلوط کرده و تدریجاً به آن اضافه می­کنیم و به مدت ۱۰ دقیقه در حرارت ۸۰ ئرجه سانتی­گراد قرار می­دهیم و آن را می­پزیم بعد می­گذاریم تا به آرامی سرد شود (حداقل ۴ تا ۵ ساعت). سپس آن را به شکل قرص­هایی از نان به وزن ۳۰۰ تا ۴۰۰ گرم درست می­کنیم. هر قرص برای تغذیه یک هفته کلنی کفایت می­کند.
یک فرمول مرسوم که اکثراً مورد استفاده قرار می­گیرد برای تهیه مکمل گرده عبارتند از : گرده ۱ قسمت- آرد سویا ۳ قسمت- شکر ۸ قسمت- آب داغ ۳ قسمت.
غارتگری توسط زنبورعسل
غارت در رفتارهای زنبور عسل کوششی است برای مصرف شهد. به زبان دیگر رفتار غارتگری در زنبورعسل نوع رفتار برای جمع­آوری شهد است که عده­ای از زنبورهای یک کندو، عسل کندوی دیگر را جمع­آوری می­کنند و به کندوی خود می­برند.
طبیعت به زنبورعسل آموخته است که در همه جا در جستجوی غذا باشد وقتی در هر کجا غذا را پیدا کرد خود را مالک آن می­داند. زنبورعسل در جستجوی ماده­ی شیرین، مثل عسل، شهد، آب شکر، شهد گل و شیره­ی میوه­جات است و در صورت برخورد، آنها را جمع­آوری می­کند. در بعضی مواقع که در طبیعت شهد کم می­شود زنبورعسل به منظور جلوگیری از به خطر افتادن جان خود و دیگران سعی می­کند به کلنی­های دیگر دستبرد بزند و اغلب کلنی­های قوی، کلنی­های ضعیف­تر را مورد حمله قرار می­دهند.
اگر یک یا چند قاب را که عسل آن استخراج شده در ابتدای فصل شهد به کندویی بدهیم حس غارت را تحریک می­کند. پس برای جلوگیری از ای عمل باید سعی شوند پس از استخراج عسل، قاب­ها خشک شود تا حس غارتگری در زنبور تحریک نشود. هرچند که زنبورهای غارتگر شفاف، براق و نسبتاً سیاه رنگ می­شوند، ولی گاهی اوقات تشخیص رفتار ظاهری غارتگرها از زنبورهای مورد غارت قرار گرته مشکل است. زنبوران غارتگر اغلب عصبی و معمولاً احساس گناه می­کنند. آنها جلوی سوراخ پرواز فرود نمی­آیند و از برخورد با نگهبانان کندوها پرهیز می­کنند. بعضی از زنبورهای غارتگر مخفیانه و بدون توجه به نگهبانان کندو و معمولاً تک­تک وارد می­شوند و عسل را مرتباً خارج می­کنند.
زنبوران غارتگر پس از پر کردن معده­ی خود از عسل از کندو خارج و در هنگام پرواز پاهای عقب خود را به طرف جلو خم می­کنند، اما زنبورهایی که معده­ی آنها خالی است و از کندو خارج می­شوند پاهای عقب خود را به طرف عقب نگه می­دارند.
یکی دیگر از دلایل اینگونه رفتارها در زنبورعسل، روش زنبوردار در مدیریت کندوها است. اگر کندوها نزدیک به هم باشند و در جریان بازرسی کندوها، شان­های عسل به طور روباز در اطراف کندوها قرار داده شوند و یا قطرات شهد یا عسل در اطراف ریخته شوندرفتار غارتگری زنبورها تحریک می­شود و اقدام به غارت می­کنند.
شیوه­های جلوگیری از غارت
  • تا جایی که امکان دارد سوراخ پرواز را باید تنگ کرد.
  • بستن کلیه سوراخ­ها و شکاف­های کندو که احتمال ورود زنبوران غارتگر از آنجا وجود دارد.
  • قرار دادن تخته­ای پهن در جلوی سوراخ پرواز تا نگهبانان کندو بهتر بتوانند از کندو محافظت کنند.
  • مخفی کردن کندوهای خیلی ضعیف در بین علف­های سبز، هنگام غارت­های خیلی شدید.
  • استقرار کندوهای ضعیف در نقطه­ای دورتر از زنبورستان و قراردادن یک کندوی خالی با مقدار کمی عسل در محل سابق.
  • جابه­جایی کلنی­های مهاجم و قراردادن آنها در مکانی دورتر از ۳ کیلومتری زنبورستان.
  • تغذیه کندوها در پایان روز(هنگام غروب) انجام گیرد تا وقتی بوی شربت در هوا می­پیچد خورشید غروب کرده باشد و زنبورها به داخل کندوی خود رفته باشند. البته باز کردن سر کندو در هنگام غروب باید با احتیاط و پوشش کامل انجام شود؛ زیرا باز کردن سر کندو در این مواقع آنها را عصبانی می­کند و اقدام به نیش زدن می­کنند.
معمولاً غارت اغلب در پائیز و در زمانی که شهد در طبیعت کم می­شود، انجام می­گیرد، پس بهتر است آنها را درست تغذیه کنیم تا به سراغ غارت نروند.
رفتار غارتگری گاهی ارثی است، پس بهتر است از نژادهایی استفاده کنیم که این حس را کمتر داشته باشند.
تا حد امکان سعی شود کندوی ضعیف در زنبورستان نداشته باشید تا هیچ­گاه حس غارت در زنبورستان شما ایجاد نشود.
فعالیت­های زنبورعسل در رابطه با بچه دادن کندو
بچه دادن یا زاد و ولد که جهت تضمین بقای نسل صورت می­گیرد، در همه­ی موجودات زنده امری غریزی است، از جمله زنبورعسل. زمانی که این امر در یک کلنی صورت می­گیرد، فضای کلنی برای ملکه و دیگر ساکنان آن تنگ می­شود، لذا ملکه همراه با بیشتر ساکنان آن از کندو خارج و برای یافتن لانه­ای مناسب موقتاً در محلی مثل زیر شیروانی، شاخه­های درختان، روی دیوار و… مستقر می­شوند.
یکی دیگر از دلایل بچه­دادن و تحریک شدن زنبور به این مسئله، ایجاد تعادل جمعیتی بین زنبورهای مسن و جوان و خصوصیات نژادی آنها است.
در اوایل بهار بچه­دادن و افزایش جمعیت کلنی به تدریج شروع می­شود و هرچه زمان می­گذرد، تخم­گذاری ملکه بیشتر می­شود، به طوری که پس از مدتی فضا برای زنبورهای بالغ و ملکه تنگ می­شود. در همین زمان زنبورهای نر بیشتر و زنبورهای کارگر برای تخم­گذاری ملکه در حاشیه شان اقدام به ساختن سلول­های ملکه می­کنندکه متعاقباً توسط ملکه در آنها تخم­گذاری خواهد شد.
در چنین شرایطی که کلنی آماده بچه­دادن می­شود و تخم­گذاری ملکه زیاد می­شود، تغذیه ملکه نیز کم می­شود در نتیجه وزن ملکه کاهش یافته و آماده­ی پرواز می­شود.
نکته جالب اینکه پس از بچه­دادن ملکه و تنگ شدن فضای کلنی، تعدادی از زنبورها از کندو خارج و به شناسایی محلی مناسب برای استقرار ملکه و نوزادان آن اقدام می­کنند و پس از بازگشت به کندو محل موردنظر را از طریق رقص­های مخصوص به دیگران اطلاع می­دهند. از طرف دیگر زنبورهای پرستار ملکه شروع به تحریک ملکه می­کنند تا حرکت کند.
زنبورهای بچه کندو قبل از ترک کندوی مادری مقدار زیادی عسل در عسل­دان خود ذخیره و سپس همراه ملکه از کندو خارج می­شوند.
زنبورها پس از خارج شدن از کندو به شکل توده­ای به هم فشرده که لایه­ی بیرونی آن کاملاً سفت و محکم و توسط زنبورهای مسن شکل می­گیر و لایه­ی داخلی آن که شل و آزادتراست و زنبورهای جوان­تر قرار دارند، در محل موردنظر مستقر می­شوند. در این ترکیب به هم فشرده نیز رعایت تقسیم کار و نظم وجود دارد؛ به این معنا که زنبورهای مسن وظیفه­ی نگهبانی و محافظت را برعهده دارند و زنبورهای جوان­تر وظیفه انجام کارهای داخل کلنی را.
پس از مذتی که از استقرار کلنی در محل موقت گذشت، تعدادی از زنبورها جهت یافتن محل مناسبی برای استقرار دایمی کلنی به جستجو می­پردازند و پس از مراجعت در سطح توده اقدام به رقص­های مخصوصی می­کنند. بالاخره یکی از محل­های یافته شده که از هر نظر برتری دارد انتخاب شده و توده بچه کندو به آن محل نقل مکان می­کند.
در انتخاب محل جدید عوامل متعددی در نظر گرفته می­شود، از جمله محافظت در مقابل عوامل طبیعی خصوصاً باد؛ دشمان طبیعی، نور آفتاب، ارتفاع از سطح زمین، نوع لانه که از جنس چوب باشد یا کیفیت مناسب دیگری داشته باشد و..
در مواقعی که هوا خیلی سرد باشد زنبورهای سطح خارجی توده زمستانه، سروقفسه­ی سینه­ی خود را به داخل توده فرو برده و فقط شکمشان در سطح توده واقع می­شود.ولی با گرم شدن هوا مجدداً توده از هم باز شده و فضای بیشتری را اشغال می­کنند و با این عمل نیز درجه حرارت داخل کلنی را تنظیم می­کنند. در خلال زمستان گرچه میزان تخم­گذاری ملکه کاهش می­یابد ولی اغلب مقداری تخم و نوزادان سنین مختلف در وسط توده زمستانه مشاهده می­شود.
فعالیت­ها و رفتار ملکه
زنبورهای کارگر پس از تولد ملکه­ی باکره اقدام به لیسیدن و تمیز کردن آن می­کنند. کارگرها ملکه را تعقیب و با شاخک­های خود مرتباً وی را لمس و در مواقع مقتضی مواد دفعی او را خارج و یا او را تغذیه می­کنند. پس از تولد اولین ملکه در صورتی که در کلنی سلول­های ملکه دیگری وجود داشته باشد، ملکه­ی تازه متولد شده به آن­ها حمله و با آرواره­های خود آنها را سوراخ و بافروبردن شکم خود، آنها را نیش می­زند و می­کشد. متعاقباً زنبورهای کارگر این گونه سلول­ها را خراب و جسد ملکه­های مرده را به خارج از کندو انتقال می­دهند. ولی در موقعی که کندو می­خواهد بچه کندو تولید کند، زنبورهای کارگر سلول­های ملکه را محافظت کرده و مانع خراب کردن آنها توسط ملکه می­شوند.
زنبوردار به سختی قادر به شناسایی ملکه باکره از ملکه­ی بارور است چون ملکه باکره دائماً در بین زنبورهای دیگر در حال حرکت است. هرگاه هم­زمان بیش از یک ملکه­ی باکره متولد شود، معمولاً بین آنها جنگ رخ می­دهد و درگیری آن قدر ادامه می­یابد تا بالاخره یکی از آنها زنده می­ماند و بقیه کشته شوند.
رفتار با زنبورها
یکی از اصول زنبورداری طرز کار و رفتار با زنبور است و رفتار صحیح ما برای زنبورها بسیار مهم است.
  • هیچگاه درب کندو را بدون دود دادن باز نکنید و هیچ وقت هم بیش از حد لازم به داخل آن دود ندهید. دود دادن زیاد باعث گیجی و عصبانی شدن زنبورها می­شود. با کم دود دادن زنبورها متوجه می­شوند که شما اسلحه­ای در دست دارید و از آنها قوی­تر هستید. در نتیجه به شما حمله نخواهند کرد. هدف از دود دادن فقط همین است.
  • پیش از شروع به کار همیشه توری را به صورتتان بزنید، به خصوص در اوایل کار و دوران کارآموزی، تا بدن غیرآشنا به نیش زنبور شما، از زیاد نیش خوردن محافظت شود. روزها و ماه­های اول هیچ ایرادی ندارد که هنگام کار کردن با زنبورها دستکش چرمی به دست کنید، ولی بعداً کم­کم این عادت را کنار بگذارید، چون کار کردن با زنبورها با دست آسان­تر است تا با دستکش، وانگهی دست­های تان باید به تدریج به نیش خوردن عادت کنند. تنها با نیش خوردن زیاد است که بدن به سم زنبور عادت کرده و در مقابل نیش متورم نمی­شود.
مقصود از نیش خوردن زیاد آن نیست که هر روز تعدادزیادی نیش خورد، بلکه باید به دفعات زیاد و هر دفعه به تعداد کم نیش­ها را تحمل کرد.
  • هنگامی که کندو را باز و با زنبورها کار می­کنید اگر زنبوری ناگهان به دست شما حمله کرد نترسید و دست­تان را به سرعت عقب نکشید زیرا در این صورت حتما نیش خواهید خورد و حال آنکه اگر دست را به همان حال نگهدارید نیش نمی­زند.
  • از هر حرکت تند و ناگهانی در مقابل زنبور عسل پرهیز کنید چون فوراً حمله خواهد کرد و نیش می­زند. هنگامی که کندو را باز کردید، تمام کارها را حتی موقعی که نیش خورده­اید با ملایمت و بدون کوچک­ترین صدا انجام دهید.
  • وقتی قابی را از کندو برمی­دارید هرگز بازور آن را به سمت خارج نکشید زیرا ناگهان از جا کنده شده و زنبورها را عصبانی می­کند. مواظب باشید که قاب پر از زنبور از دست­تان به زمین نیفتد که در این صورت حتماً زنبورها به شما حمله­ور شده و نیش می­زنند.
  • زنبورها از بوی عرق بدشان می­آید و به کسی که بدنش بوی عرق می­دهد یا به خود یا موهایش ادکلن و عطر مالیده باشد حمله می­کنند.
  • بین رنگ­ها سفید برایشان آرامش دهنده و قهوه­ای ناراحت کننده است. از پارچه­های پشمی به هر نحو و رنگی که باشد بدشان می­آید، به خصوص از پارچه­های پشمی قهوه­ای رنگ.
نتیجه اینکه هنگام کار با زنبور باید لباس سفید غیرپشمی و خیلی تمیز پوشید. زهر زنبور عسل مصونیت موضعی می­دهد. یعنی؛ اگر زنبور نقطه­ای از بدن را نیش زد و این نقطه متورم شد، مرتبه­ی دوم و سوم اگر باز همین نقطه و اطرافش را نیش بزند دیگر متورم نمی­شود و کم­کم با نیش خوردن تدریجی همان­طوری که در بالا نیز گفته شد هر دفعه به تعداد کم، زمانی فرا می­رسد که بدن مصونیت کامل پیدا کرده و هیچ جایش در مقابل نیش خوردن، دیگر باد نخواهد کرد.
ولی درد نیش هرگز از بین نخواهد رفت و هربار نیش خوردن توام با درد کوتاه مدت(مثلاً پنج دقیقه) خواهد بود. بدن ناآشنا به نیش زنبور پس از نیش خوردن ممکن است تا ۲۴ ساعت یا حتی بیشتر متورم شده و درد داشته باشد. کسی که اولین نیش را بخورد علاوه بر تورم دست و درد شدید احتمالاً شب را با تب ۳۹ درجه طی خواهد کرد.
کسی که از نیش زنبور ترس و واهمه دارد بهتر است اصلاً به زنبورداری نپردازد و شغل دیگری را برای خود انتخاب کند. اساس کار زنبورداری به هنگام باز کردن کندوها باید ملایمت و نرمش از یک طرف و تسلط کافی بر اعصاب از طرف دیگر باشد، در هوای رعد و برق یا وقتی که هوای آفتابی تبدیل به هوای بارانی می­شود زنبورها معمولاً ناراحتند. در چنین موقعی دست به کندوهایشان نزنید که حمله خواهند کرد.
الکل باعث عصبانیت آنها می­شود، لذا هیچکس نباید بعد از نوشیدن مشروبات حتی آب­جو به زنبورها و کندوها نزدیک شوید.
هنگام کارد کردن با زنبورها جلوی کندو و سوراخ پرواز تایستید چون مانع ورود و خروج آنها شده و نظم آنها را به هم می­زنید. می­دانید که زنبورعسل قادر به تحمل بی­نظمی نیست، در نتیجه به شما حمله خواهد کرد.
۸ نکته مهم در بازدید کندو
زنبوردار مجرب در هر بازدید داخلی از کندوها باید به ۸ نکته زیر توجه داشته باشد.
  • بازدید مرتب: در بهار هنگامی که حرارت هوا در سایه ۱۴درجه تجاوز کرد، زنبورها کندوهایشان را ترک کرده و به نقاط دور و نزدیک به منظور جمع­آوری شهد و گرده گل پرواز می­کنند. پس از حمل شهد به کندو آن را غلیظ و تبدلیل به عسل می­کنند و آنگاه آن را در سلول­ها و گرده گل را در سلول­های دیگر ذخیره تا در موقع لازم از آنها برای تغذیه استفاده کنند.
  • وجود ملکه: در اولین بازدید بهاری از داخل کندوها حتماً از زنده بودن ملکه مطمئن شوید. لازم نیست که خود ملکه را ببینید وجود تخم در داخل سلول­ها دلیل بر زنده بودن ملکه است و این خود کافی است.
اگر کندویی به تازگی ملکه­اش را از دست داده فوراً شماره­ی کندو را یادداشت و هرچه زودتر ملکه­­ی تازه و جفت­گیری شده­ای به آن بدهید.
از دادن  ملکه جفت­گیری نکرده خودداری کنید. چون فوری آن را می­کشند، جمعیت بی­ملکه نه عسل می­آورد و نه حتی قادر به ادامه­ی زندگی است و به زودی از بین خواهد رفت.
  • طرز تخم­گذاری: ملکه معمولاً در هر سلول یک تخم می­گذارد، هرگاه ضمن بازدید به تعداد زیادی از سلول­ها برخوردید که در داخل هریک از آنها ۲، ۳،۴ و یا حتی ۶ عدد یا بیشتر تخم وجود داشت نشانه­ی ان است که ملکه­ی این جمعیت مدت­هاست که از بین رفته تخم­ها را زنبورهای کارگر گذاشته­اند. زیرا تنها کارگرها هستند که ناشیانه چند تخم در یک سلول می­گذارند. ملکه عادت دارد که در هر سلول فقط یک تخم بگذارد و تنها موقعی که همه­ی سلول­های شان­ها با عسل و گرده و یا تخم و لارو پر شده باشد به علت کمی جا در هر سلول چند تخم می­گذارد. تخم­هایی را که کارگران می­گذارند همگی تبدیل به زنبور نر می­شوند که از نظر زنبورداری بی­ارزش بوده و به زودی همه از بین خواهند رفت. جمعیتی که کارگرانش تخم­گذاری می­کنند دیگر معمولاً حاضر به قبول ملکه­ی تازه نخواهد بود و نجات چنین جمعیتی کار مشکلی است، هرگاه به آن ملکه­ای داده شود فوری سرش ریخته و با نیش­های متعدد وی را خواهند کشت.
ساده­ترین و کم­دردسرترینکار این است که کندوی بی­ملکه را به نقطه­ی دوری برده زنبورهایش را تکان داده و از کندو بیرون ریخت و یا به طریقی دیگر همه زنبورها را کشته و از آن جمعیت صرف نظر کرد.
  • رفتار زنبورها: چیز دیگری که در اولین بازدید بهاری باید به آن توجه داشت رفتار زنبورها پس از دادن کمی دود به کندوهاست و این که پس از دود دادن آیا حمله می­کنند یا به آرامی روی قاب­هایشان می­نشینند.
حمله کردن آنها می­توان دلیل بر بی­ملکه بودنشان باشد و آرامش زنبورها صحیح بودن وضع داخلی جمعیت و کندو را نشان می­دهد. نتیجه، هر چه باشد باید در شناسنامه آن کندو یادداشت کرد.
  • مقدار غذا: به غذای موجود در کندو نیز در همین بازدید باید دقت داشته باشید. اگر جمعیتی غذا ندارند یا غذای موجود در کندو تکافویشان را نمی­کند، فوری یک یا دو قاب عسل که از پاییز ذخیره کرده بودید یا از کندوی دیگر که زیادتر از مصرفش زعسل دارد برداشته و به داخل جمعیت بی­عسل در وسط زنبورها آویزان کنید و بدین­وسیله آنها را از گرسنگی و مرگ حتمی نجات دهید.
محل گذاشتن قاب عسل مهم است. اگر عسل نداشتید جمعیت را با شربتی که از یک لیتر آب و یک کیلو شکر و دو قاشق غذاخوری عسل(برای تحریک زنبورها) درست می­شود تغذیه کنید. بهتر است که شربت را پس از مخلوط کردن روی آتش گذاشته تا آنقدر گرم شود که وقتی انگشت را داخل آن کردید به زحمت گرما را حس کنید . این شربت را هیچ وقت و تحت هیچ عنوانی نباید جوش بیاورید.
شربت را در داخل ظرف غذاخوری ریخته، داخل کندو آویزان کنید. در صورتی که هوا خیلی سرد نباشد زنبورها برای تغذیه از آنها استفاده خواهند کرد. این کار را به مدت ۱۰ الی ۱۵ روز ادامه دهید.
به طور کلی در زنبورداری ۲ نوع شربت و هریک در موقعیت به خصوص مورد استفاده قرار می­گیرد. یکی شربت یک به یک که در آن ۱ کیلو شکر با ۱ لیتر آب مخلوط می­گردد و دیگری شربت ۳به ۲ یعنی شربتی که از ۳ کیلو شکر و ۲ لیتر آب درست شده باشد.
در اوایل بهار گل و شهد در طبیعت زیاد است ولی مصرف عسل جمعیت هم در این موقع از سال بیش­تر از ر موقع دیگر می­باشد ، زیرا:
اولاً- زنبورها ناچارند حرارت داخلی کندو را که در زمستان فقط ۱۸ تا ۲۰ درجه بود در این فصل به ۳۵ درجه، آن هم با خوردن عسل رسانده و آن را تا پاییز و ختم دوره تخم­گذاری ثابت نگه دارند چون لاروها فقط در حرارت ۳۵ درجه قادر به ادامه­ی زندگی و رشد هستند و تغییرات حرارت داخل کندو اختلالاتی در رشدشان ایجاد می­کند.
ثانیاً – لاروهای موجود در کندو که دایماً تعدادشان زیادتر هم می­شود احتیاج به تغذیه فراوان دارند تا جمعیت مرتب قوی­تر گشته و بتواند در بهار عسل بیشتری به کندو بیاورد.
بعد از برداشت آخرین محصوص عسل در مرداد تا شهرویور،  آن مقدار عسلی را که یک جمعیت ۸ قابی در زمستان تا رسیدن اولین گل­های بهاری، می­خورد.
  • قدرت جمعیت: قدرت هر جمعیت با قاب سنجیده می­شود. اگر در اوایل فروردین ماه تعداد زنبورهای یک جمعیت آنقدر بود که دو طرف یک الی چهار قاب نشسته و آن را پر کرده باشند، می­دانیم که این جمعیت ضعیف است. هرگاه دو طرف پنج تا هفت قاب را پر کرده باشند آن را متوسط و اگر دو طرف ۸ تا ۱۰ قاب را بپوشانند آن جمعیت را قوی می­نامیم. معنای قدرت یک جمعیت در ماه­های مختلف سال فرق می­کند. یک جمعیت ۷ قابی را در اوایل فروردین متوسط در اواسط خرداد ضعیف و در ماه آذر تا اسفند خیلی قوی می­نامیم. ملاحظه می­شود که ذکر تاریخ بازید در شناسنامه جمعیت تا چه حد اهمیت دارد. زیرا تنها در این صورت است که زنبوردار می­تواند از روی شناسنامه و بدون باز کردن کندو که اغلب موجب ناراحتی زنبورها نیز می­گردد ، حتی در داخل اطاق کارش و در ساعات فراغت با خواندن تاریخ بازدیدهای قبلی از وض داخلی کندوها دقیقاً آگاهی پیدا کرده و درباره قدرت یا ضعف آنها اظهار نظر کند و برای نوع کمکی که برای آن جمعیت لازم است تصمیم قاطع بگیرید.
  • وجود پستانک یا سلول ملکه: وجود پستانک یا پستانک­هایی در روی شان­ها تنها مشروط به این است که داخل آنها تخم یا لارو هم باشد این مسئله نشانه­ی آن است که جمعیت تصمیم به بچه دادن را دارد.
زنگوله­ها و پستانک­های خالی و بدون لارو در روی شان­ها هرگز معرف تمایل جمعیت به بچه­دادن نیستند. پستانک موقعی حقیقی است که داخلی لارو و ژله­ی شاهانه باشد. پستانک­های بدون لارو و ژله را پستانک­های دروغی می­نامند.
خراب کردن پستانک­های حقیقی، جمعیت را از بچه دادن منصرف نمی­کند و بعد از مدت کوتاهی دوباره و سه باره و چندباره پستانک می­سازند. و در صورتی که از ساختن پستانک صرف نظر کنند، آن سال برای زنبوردار عسل نخواهد آورد، زیرا زنبوردار از سیر طبیعی زندگی زنبورها که زاد و ولد باشد جلوگیری کرده است. بهترین راه در در این موقع این است که از چنین جمعیتی یک بچه­ی مصنوعی گرفته شود.
سلول­های ملکه اگر در کنارهای شان ساخته شوند نشان آن است که جمعیت تصمیم بچه دادن را دارد و اگر وسط شان­ها درست شوند معمولاً معنایش این است که جمعیت تنها خیال تعویض ملکه­اش را دارد.
  • وضع تخم­گذاری: دقت بعدی باید روی وضع و مقدار تخم­گذاری در شان­ها باشد. یک ملکه­ی خوب تقریباً از وسط شان شروع به تخم­گذاری کرده و داخل تمام سلول­ها پشت سر هم و در هر سلول فقط یک تخم می­گذارد. متناوب دلیل بر ضعف یا پیر بودن ملکه است، چنین ملکه­ای را باید حذف و به وسیله­ی یک ملکه­ی جوان و قوی که جفت­گیری را هم قبلاً انجام داده است جانشین کرد.
هر گاه در کندویی مقدار لاروهای سربسته­ی زنبورنر بیش از حد لازم بود و در زنبورستان هم احتیاجی به آنها نداشتید می­توانید آنها را از سر بزنید. یعنی با یک کارد تمیز و تیز سر سلول­هایشان را بریده و قاب را دوباره در کندو آویزان کنید.
خود زنبورها لاروها را بیرون کشیده و کندو را پاک و تمیز می­کندد. سلول­هایی که لاروهای نر داخل آنها قرار دارند را بدن طریق می­توان از سلول­هایی که لاروهای کارگر در آن می­باشندتشخیص داد که اولاً سلول­های نر بزرگ­تر از سلول­های کارگران هستند و ثانیاً پس از آنکه سر سلول­ها بستهشد، سر سلول­های نر به شکل گنبدهای کوچک دیده می­شوندولی سر سلول­های کارگر همیشه صاف است.
وجود ۳۰۰ تا ۵۰۰ عدد زنبورنر در هر کندو و در فصل­های بهار و اوایل تابستان لازم است، زیرا کارگران در این حالبا ذوق و ضوق بیشتری عسل جمع می­کنند، فقط باید از تولد بی­حد و حسابشان جلوگیری کرد، چون نرها مفتخواران غیرفعالی هستند که تقریباً در هیچ یک از کارهای تولیدی جمعیت و کندو شرکت و کمک نمی­کنند. در اواخر تابستان و اوایل پاییز کارگران به منظور صرفه­جویی در مصرف ذخیره­ی عسل زمستانی تمام نرها را کشته و پاییز و زمستان را بدون نر به سر می­برند.
اگر کندویی در پاییز یا زمستان زنبور نر داشت حتماً نقصی در آن جمعیت وجود دارد که که در چنین مواقعی حدس بر بی­ملکه بودن آن است.
مدیریت صحیح در پرورش زنبورعسل
آنچه از جلوه­های تمدن و ترقی در کشورهای صنعتی و پیشرفته­ی دنیای امروز به چشم می­خورد، دست­آورد علم و دانش است که مدام رو به پیشرفت می­باشد. بدون داشتن دانش و تخصص در هر کاری امکان موفقیت آن بسیار ضعیف است. این دانش است که باعث پیشرفت بشریت خواهد شد و زنبورداری نیز از این امر مستثنی نیست، بدون داشتن دانش، اطلاعات کافی و مدیریت صحیح در این زمینه موفق نخواهیم شد. پرورش زنبورعسل نیاز به داشتن دانش و و اطلاعات کافی در مورد سازماندهی داخل و خارج کندو و رفتار زنبوران در رابطه با محیط دارد. شرایط محیط خارجی در فصول مختلف متفاوت و در حال تغییر است. میزان شهد و کرده گل تابع شاریط محیط و در فصول مختلف میزان آن متفاوت می­باشد. لذا باید برنامه­ای متناسب با هر فصل داشته باشیم.
برای بالابردن بهره­وری و داشتن حداکثر راندمان، لازم است تا برنامه­ها و فعالیت­های زنبوردار در جهت منافع بیشتر و هزینه کمتر متمرکز شود. لازم به ذکر است این برنامه­ها نیز باید باعث اختلال در زندگی زنبورعسل شود.
صنعت زنبورداری دارای شاخه­های مختلف کاری است. به عنوان مثال بعضی به دنبال پرورش ملکه و بعضی به دنبال تولید عسل و بعضی دیگر برای تهیه لوازم و ابزار زنبورداری و… فعالیت می­کنند. هرکدام از این رشته­های کاری تخصص و دانش خاص خود را می­طلبد.
داشتن جمعیت قوی در هر کلنی در زمان مناسب از اصول مهم و اساسی است. مثلاً زنبورداری که هدفش تولید عسل است باید کلنی­های خود را به نحوی مدیریت کند که جمعیت آنها در هنگام شد و تکثیر گل­های شهدزا در منطقه به حداکثر برسد.
در این مباحث ما به توضیح و تشریح مدیریت صحیح کلنی­ها در هر فصل می­پردازیم.
مدیریت کلنی در فصل پاییز و زمستان
در فصل زمستان مرگ­ومیر کلنی­های زنبورعسل یکی از معضلات بسیار مهم زنبورداری در این صنعت است. همواره تعدادی از کلنی­ها دچار تلفات زیاد می­شوند یا این که کل کلنی به طور کامل از بین می­رود. ترس و نگرانی از این موضع همیشه در زنبوردار وجود داشته و دارد. چرا که از بین رفتن کلنی­ها در فصل زمستان برابر است با از دست دادن بهترین زمان یعنی فصل بهار و رویش گل­های شهددار متنوع.
علی­رغم شناسائی بسیاری از عوامل بیماری­زا و خطرساز زنبورعسل در فصول مختلف سال، هنوز بسیاری از عوامل تلفات زمستانه تشخیص داده نشده­اند.
اما فصل پاییز نقش بسیار مهمی در قدرت زمستان­گذرانی زنبور دارد. لذا مدیریت صحیح در فصل پاییز، بهاری پربار را برای زنبوردار به دنبال خواهد داشت. مدیریت زنبورعسل، باید منطبق بر زندگی فصلی­اش باشد و هر فصلی نیازها و ضرورت­های خود را دارد. بدون اطلاع از خصوصیات کلنی­ها در هر فصل نمی­توان به طور صحیح آن را مدیریت کرد، مشکلاتی در کلنی­ها ایجاد می­شود که جبران آنها بسیار مشکل و چه گاهاً غیرممکن است.
به طور کلی در ایران متاسفانه چندانی از طرف مراکز متخصص در این زمینه از جمله دامپزشکان وجود ندارد و کنترل جلوگیری از بیماری­ها و آفات زنبورعسل اغلب برعهده­ی خود زنبورداران است. همچنین دامپزشکان غالباً در جریان بسیاری از عوامل خطرساز کلنی­های زنبورعسل و نحوه­ی مبارزه با آنها قرار نمی­گیرند و همواره مواجه با تلفاتی در زنبورستان­ها می­شوند که هیچ عاملی را برای آنها پیدا نمی­کنند. این امر امکان­پذیر نیست مگر اینکه دامپزشک و یا متولیان امور در تمام طول سال بر این امور نظارت و آن را ثبت کنند تا بلکه یک روش نوین و کارساز در این رشته­ی بارازش اجتماعی، کارآفرین و چول­ساز به طور گسترده ایجاد شود. اینک ما در این قسمت از کتاب به عوامل خطرساز در فصول مختلف سال می­پردازیم.
عوامل خطر ساز کلنی­های زنبورعسل در فصل پاییز و زمستان
  • عوامل بیماری­زا و آفات: بسیاری از عوامل خطرساز در این فصول زمینه­های آن در فصل بهار و تابستان به وجود می­آید، در صورت اقدامات لازم و اصولی در این فصول این عوامل کنترل خواهد شد.
به محض کاهش فعالیت­های چراگری و ذخیره­سازی عسل در کلنی­ها، میزان زاد و ولد هم کاهش می­یابد و کلنی در برابر عوامل خطرساز ضعیف می­شود. از سوی دیگر با کاهش دمای محیط و شروع فصل سرما زنبورها در روی قاب­های حاوی مواد غذائی تشکیل خوشه می­دهند و ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر پیدا می­کنند. این مسئله زمینه مناسبی برای انتقال عوامل بیماری­زا بین آنها است. همچنین قاب­های خالی و نیمه­پر که به­وسیله­ی زنبورها پوشیده نمی­شوند، به راحتی مورد تهاجم آفاتی از جمله پروانه موم­خوار قرار می­گیرند.
مهمترین انگل­های کلنی­ها مایت­های وارآ، آکاراپیس وودی و تک­یاخته نوزما است. مایت­واروآ در طول فصل بهار و تابستان بیشتر در داخل سلول­های حاوی شفیره زندگی می­کند و موجب آسیب به نوزادها می­شود که با توجه به رشد زیاد کلنی در این فصول، کاهش جمعیت کلنی چندان مشخص نخواهد بود و با رفتارهای بهداشتی زنبورها تا حدودی کنترل می­شود.
  • عوامل تغذیه­ای: با توجه به کاهش یا عدم امکان چراگری زنبورعسل در فصول پاییز و زمستان، زندگی زنبورعسل در این فصول کاملاً وابسته به میزان ذخایر غذایی موجود در کندو است. به هر مقدار که یک کلنی میزان ذخیره­اش بیشتر باشد به همان میزان در زمستان­گذرانی بیشتر موفق خواهد بود. هر کلنی متوسط در فصل پاییز و زمستان به حداقل ۲۵ کیلو عسل نیاز دارد و با توجه به اینکه گرده در کنار سلول­های حاوی عسل و لارو و نوزاد ذخیره می­شود، باز هم تخمین میزان دقیق آن دشوار است ولی یک کلنی در فصل پاییز و زمستان به میزان حداقل ۴ الی ۶ قاب گرده­ی تنها با گرده همراه با عسل نیاز دارد؛ زیرا گرده­ی تنها منبع پروتئین و مواد معدنی زنبورعسل است، لذا کمبود آن در کلنی موجب، ضعیف شدن زنبورها از نظر اندازه، کوچک شدن و کوتاه شدن در طول عمر آنها خواهد شد. این امر در فصل زمستان نیز تاثیر بسیار زیادی روی قدرت زمستان­گذرانی کلنی­ها دارد.
  • عوامل محیطی: عوامل محیطی هم جزو مهمترین عوامل خطرساز زنبورعسل در فصل پاییز و زمستان هستند. یکی از عوامل نابودی کلنی­ها در فصل زمستان سرمای زیاد هوا است. گاهی زنبوران عسل در اثر کاهش شدید دما در داخل کندوهای­شان یخ زده و به طور کامل از بین می­روند، البته این پدیده در کلنی­های کم جمعیت و ضعیف و نیز در کلنی­هایی که در اثر عوامل بیماری­زا و تغذیه­ای دچار کاهش جمعیت شده­اند شدت بیشتری دارد، لذا عوامل محیطی در کلنی­های قوی و سالم کمتر از کلنی­های ضعیف و ناسالم موثر خواهند بود.
  • کمبود جمعیت کلنی: به هر میزان که یک کلنی در فصل پاییز و قوی باشد به همان میزان در مقابله با شرایط نامساعد دوران زمستان­گذرانی موفق خواهد بود . کلنی­های ضعیف علاوه بر ناتوانی در مقابله با عوامل محیطی، به راحتی مورد تهاجم انگل­ها و آفات زنبورعسل قرار می­گیرند و در کوتاه مدت دچار کاهش شدید جمعیت و در نهایت تلف خواهند شد. زنبورداران باید قبل از بردن کلنی­ها به دوره زمستان­گذرانی کلنی­های ضعیف و یا بدون ملکه را با کلنی­های قوی ادغام کنند. این کار باید در مواقعی انجام گیرد که کلنی­ها به مرحله­ی خوشه­سازی نرسیده باشند چرا که در این مدت دست­کاری کلنی مشکلات زیادی را برای آن ایجاد می­کند.
  • عوامل دیگر: از دیگر عوامل می­تواند به عوامل ژنتیکی، ایمنی ذاتی و نزآد اشره کرد که البته به اهمیت موارد فوق نیست. این عوامل خارج از کنترل زنبوردار است و کاری از او بر نمی­آید. به زبان دیگر با کنترل دیگر عوامل خطرساز، تاثیر این عوامل کم خواهد شد.
   بازدید بهاری و زمان افزایش جمعیت
در بهار هنگامی که حرارت هوا در سایه از ۱۴ درجه تجاوز کرد، زنبورها کندوهایشان را ترک می­کنند و به نقاط دور و نزدیک به منظور جمع­آوری شهد و گرده­ی گل که در این موقع برای رشد لاروها اهمیت فوق­العاده دارد پرواز می­کنند.
با دادن کمی دود در اولین بازدید بهاری و دقت به رفتار زنبورها می­توان از وضعیت داخلی کندو آگاه شد. اگر با دادن دود عصبانی شدند و اقدام حمله کردند دلیل براین است که کندو فاقد ملکه است، در صورتی که به آرامی روی قاب­هایشان نشستند، نشان­دهنده­ی وضع مناسب داخل کندو است. نتیجه­ی هر بازدید و مشاهده را باید در شناسنامه شان یادداشت کنید.
مقدار جمعیت
در کندوهای دو طبقه و در بازدید بهاری متوجه خواهید شد که تمام زنبورها در طبقه­ی بالا هستند و طبقه­ی پایینی فاقد زنبور است. در چنین حالتی قاب­های دو طبقه را همراه با زنبورهایش باید جابه­جا کنیم. با این تغییر وضعیت در طول بهار جمعیت کلنی افزایش پیدا می­کند و زنبورها به تدریج هر دو طبقه را اشغال می­کنند. این افزایش جمعیت در صورت مناسب بودن شرایط طبیعی حدود ۲ ماه طول می­کشد تا جمعیت کلنی به طبقه دوم برسد.
برای کندوهای یک طبقه که زمستان را پشت سر گذاشته­اند نیز باید فضای کافی جهت رشد آنها در نظر گرفت.
در این هنگام توصیه می­شود داروهای لازم جهت پیشگیری از بیماری­ها به کندوها داده شود و در صورتی که نیاز به غذا داشته باشند برای آنها تامین می­گردد. ضمناً در صورتی که بعضی از کندوها فاقد ملکه می­باشند به آنها ملکه معرفی گردد و یا در کلنی­های دیگر ادغام شوند.
مقدار غذا و دارو
اگر غذای جمعیت کم و یا به مقدار کافی نبود فوری ۱ یا ۲ قاب عسل در وسط زنبورها آویزان کنید. محل گذاشتن قاب عسل مهم است.
اگر عسل نداشتید، جمعیت را با شربتی که از ۱ لیتر آب و ۱ کیلو شکر و ۲ قاشق غذاخوری عسل درست می­شود تغذیه کنید و داروهای لازم را به آنها بخورانید.
در اواخر بهار جمعیت به حداکثر خود می­رسد. و به طور غریزی کلنی­ها آماده تکثیر و بچه کندو هستند. پس نیاز به فضای بیشتری است و باید کندو را دو یا سه طبقه کرد. برای این کار بهتر است روی طبقه بالاییی یک شبکه­ی ملکه قرار دهید و بعد یک طبقه کندو روی آن مستقر کنید. با این کار جمعیت به طبقه بالا منتقل و فضا برای تولید عسل افزایش می­یابد. ضمناً به ذخیره عسل و بیماری­های احتمالی توجه داشته باشید.
کلیه این اقدامات باید برای کندوهای یک طبقه یا دو طبقه صورت گیرد.
بازدید فصل تابستان
در تابستان معمولاً تولید عسل زیاد است لذا قبل شروع شهد در طبیعت (تقریباً ۳ هفته) باید اقدام به جداسازی محل پرورش نوزادان از عسل کرد. برای این کار بین طبقه­ی اول و دوم یک یک شبکه­ی ملکه قرار دهید و ملکه را در طبقه­ی اول(زیر شبکه) حبس کنید.
سپس از طبقه بالا دود غلیظی را به داخل کندو بفرستید، زنبورهای طبقه­ی بالا به طبقه­ی پایین می­روند. بعد شبکه را روی طبقه اول بگذارید. روش دیگر برای این کار این است که قاب­های طبقات بالا را روی طبقه اول تکان دهید، بعد شبکه را روی آن بگذارید. ملکه را هم پیدا کنید و در طبقه اول رها کنید. با این کار عسل در طبقه فوقانی ذخیره و نوزادان در طبقه پایین پرورش می­یابند.
گرفتن و مستقر کردن بچه کندو
حل صحیح مشکلات در طول دوران زنبورداری یکی از اصول صحیح مدیریت کندوها است. یکی از این مشکلات گرفتن و مستقر کردن بچه کندو است.
مکانی که بچه کندو در آنجا مستقر شده بسیار حائز اهمیت است و اینکه از چه وسایلی برای گرفتن آنها استفاده کنیم به همین مسئله بستگی دارد.
برای گرفتن بچه کندو یک کندوی خالی و چند شان تهیه کنید. ابتدا شان­ها را داخل کندو قرار دهید و کندو را در موقعیتی مناسب زیر بچه­کندو قرار دهید، بعد با برس مخصوص زنبورها را داخل شان برس کنید. در صورتی که زنبورها روی زمین ریخته شوند، سوراخ پرواز کندو را جلوی آنها قرار می­دهیم و با دود غلیظ در اطراف، بچه کندو را به سمت داخل کندو هدایت می­کنیم.
برای جابجا کردن کندو به محل مناسب بهتر است که شب هنگام انجام گیرد که همه­ی زنبورها داخل کندو باشند. چنین کندویی اگر ملکه داشته باشند، به تدریج رشد می­کند و به کلنی قوی تبدیل می­شود. اینها همه در صورتی است که بچه کندو در محل مناسب و قابل دسترسی مستقر شده باشد.
گاهی بچه کندو به شکل طبیعی به وجود می­آید و یا محل استقرار آن دور از دسترس و روی شاخه­ی درختان و.. است. گرفتن این نوع بچه­کندو به دو صورت است. اگر بر روی شاخه­ای نشسته باشند روش ان جدا است و اگر بر تنه­ی درخت باشد روش دیگری دارد.
اگر بر روی شاخه نشسته باشد، بالای شاخه را بریده و آن را در داخل کندویی برس می­زنیم و بعد قاب­ها را داخل کندو می­چینیم و صبر می­کنیم تا زنبوران به داخل کندو بروند آنگاه درب کندو را گذاشته و تا غروب در همانجا می­ماند، سپس آن را به محل اصلی منتقل می­کنیم.
ولی اگر بچه­کندو به تنه­ی درخت و یا جای دیگری که دور از دسترس است چسبیده باشد ابتدا با آب­­پاش زنبورها را خیس می­کنیم، بعد با برس مخصوص و یا جاروی کاهی(جارو رشتی) زنبورها را به داخل کندو جارو می­کنیم و به روشی که قبلاً مطالعه کردیم به محل مورد نظر منتقل می­کنیم.
گاهی اوقات بچه کندویی گرفته شده ولی آنها با لجاجت کندو را ترک می­کنند، در این صورت با دادن شان حاوی لارو به کندو مانع ترک شان می­شویم.
باید توجه داشته باشیم که بچه­کندویی که از کندو بیرون می­آید عسل­دان او تا ۳ روز پر است و نباید به آن شربت و غذا داد زیرا از آن زده می­شوند و کندو را ترک می­کنند، ولی بعد از ۳ روز می­توانیم مقداری غذا به آنها بدهیم.
روش دیگر این است که در صورتی که بچه­کندو در روی شاخه­ی درختان مرتفع مستقر شده باشد و دسترسی به آن مشکل باشد. در این صورت باید به هر نحو ممکن و با وسیله­ای مناسب مثل نردبان کندو را به زیر بچه­کندو منتقل و آن را به داخل کندو تمانید. پس از گرفتن بچه کندو و قرار دادن آن در محل اصلی (مورد نظر) باید برای چند روز آن را با شربت (یک به یک) تغذیه کرد و پس از یکی دو روز آن را مورد بررسی قرار داده و از حضور ملکه و تخم­گذاری آن اطمینان حاصل کرد. در صورتی که ملکه وجود نداشته باشد باید نسبت به معرفی ملکه یا سلول ملکه به آن اقدام و یا آن را کندوی دیگری ادغام کرد.
جلوگیری از تولید بچه کندو
همانطور که می­دانید امکان جلوگیری کامل از بچه­دادن کندوها تقریباً امکان­پذیر نیست اما می­توان انجام آن را به حداقل ممکن رساند.
با کمی دقت می­توان فهمید علت بچه دادن کندو عبارت است از:
۱-تمایل به تکثیر و بچه­دهی امری ارثی است و روشی است برای ازدیاد نسل  ۲-زیاد بودن جمعیت زنبورها ۳-کمبود فضا برای تخمگذاری  ۴-پیر شدن ملکه  ۵-درجه حرارت داخلی کندو (شب­های گرم باعث بچه­دادن کندو می­شود)   ۶-قاب­های کهنه که حجره­های آنها به دلیل استفاده زیاد تنگ و کوچک شده
۷-عدم تهویه کافی و دمای زیاد  ۸- علت مهم در بچه بچه دادن وجود نوزادان فراوان در داخل کندو است.
در روش میریت صحیح پرورش زنبورعسل هدف اصلی افزایش جمعیت کلنی است، به طوری که در هنگام وفور شهد و گرده، کلنی بالاترین راندمان را داشته باشد.
اینکه چگونه از تولید بچه کندو جلوگیری کنیم به عواملی مختلفی بستگی دارد.
دو عامل مهم و موثر آن عبارت است از: ۱-سن ملکه   ۲-تجمع و ازدحام زنبورهای کارگر بر روی قاب­های پرورش نوزاد (فضای پرورشی).
با افزایش سن ملکه، تولید فرومون که مهمترین عامل حفظ انسجام کلنی است به تدریج کاهش پیدا می­کند. بنابراین ملکه­ی کلنی باید جوان باشد و حتی­الامکان بیش از دو سال نگهداری نشود. اصولاً احتمال ایجاد بچه کندو توسط ملکه­های کمتر از یک سال بسیار پایین است.
در صورتی که تعداد کلنی­ها کم باشد زنبوردار برای پیشگیری از ازدحام جمعیت در کلنی و جلوگیری از تولید بچه کندو، می­تواند اقدامات زیر را انجام دهد:
  • حذف شان­های نامناسب که دارای حجره­های نر هستند. این شان­ها باعث تولید بیش از حد زنبورهای نر و تجمع آنان در منطقه­ی پرورش نوزاد می­شود.
  • توزیع قاب­های پرورش نوزاد در طبقه­های کندو، آن هم در فصلی که تولید مثل زنبورعسل متداول است. این زمان به طور معمول، اوایل بهار است.
  • اضافه کردن فضا(دو طبقه کردن کندو) درزمان مناسب. اولین طبقه باید قبل از ایجاد خوشه­ی زنبورها در اطراف فضای پرورشی قرار داده شود. بهتر است که همیشه از نظر فضای کندو چند قاب و حداکثر یک طبقه ازکلنی جلو باشد. در این مورد مشکل این است که به دلیل فضای زیاد ممکن است زنبور نتواند درجه حرارت را متناسب نگه دارد و در نتیجه دچار سرماخوردگی شود.
  • محصور نشدن فضای پرورشی با عسل. در حالت معمولی همیشه بعد از ناحیه پرورش نوزادان قاب­های ذخیره­ی عسل وجود دارد. اگر کلنی ضعیف باشد در زمان گسترش فضای پرورشی نمی­تواند این مانع را برطرف کند. لذا زنبوردار به منظور کاهش فشار کلنی باید این قاب­ها را جابه جا کندو فضای لازم را در اختیار کلنی قرار دهد.
  • حبس کردن ملکه به مدت چند روز در فاصله­ی زمانی که احتمال تولید بچه کندو وجود دارد. به این شکل بین زنبورهای مسن و جوان تعادل برقرار می­شود. و تمایل به بچه کندو از بین می­رود.
  • چند قاب خالی را به جای چند قاب محتوی نوزادان در کندوی پرجمعیت قرار دهید و قاب­های محتوی نوزادان را به کندوی ضعیف منتقل کنید.
  • تمام قاب­های داخل کندو را بازدید و کلیه سلول­های ملکه را خراب کنید. این عمل تا حدود یک هفته از تولید بچه کندو جلوگیری می­کند. این کار را هفته­ای یک بار پس از بازدید کندو انجام دهید.
روش دیگری که برای جلوگیری از تولید بچه کندوها به کار می­رود روشی است به نام دیماری.در این روش ابتدا تمام شان­های موجود در کندو را مورد بررسی قرار دهید و تمام سلول­های ملکه­ی (شاخون) ساخته شده را خراب کنید. سپس شان­های کندو را خارج و فقط یک شان که حاوی ملکه و زنبورهای روی ان است را در وسط کندو بگذارید، بقیه فضای کندو را با شان­های خالی پر کنید. روی این بدنه یک شبکه که مانع عبور ملکه می­شود، قرار دهید و روی آن یک بدنه یا دو طبقه حاوی شان­های خالی قرار دهید. بقیه شان­های کلنی را که حاوی نوزادان و زنبورهای روی آن است در داخل بدنه قرار دهید و روی قسمت فوقانی کندوی مورد نظر قرار دهید. این کلنی تمام زنبورهای خود را داراست. با این تفاوت که ملکه در طبقه اول با فضای کافی برای تخم­ریزی حبس شده است و نوزادان در طبقه فوقانی قرار دارند و فاصله­ای بین ملکه و نوزادان قبلی به وجوئ می­آید.
به فاصله­ی ۱۰ روز بعد از بازدید اول، مجدداً شان­ها را بررسی و در صورتی که سلول ملکه (شاخون) ساخته شده است آن را بین ببرید. تمام نوزادان طبقه بالای کندو پس از ۲۱ روز از شروع این کار متولد می­شوند و فضاهای خالی نیز برای ذخیره­ی عسل استفاده خواهد شد. در طبقه­ی اصلی کندو(طبقه­ی اول) نوزادان جدید رشد خواهند کرد و با اجرای این روش از تولید بچه کندو جلوگیری خواهد شد.
در اینجا باید خاطر نشان کرد که تولید بچه کندو می­تواند عامل ژنتیکی داشته باشد که باید از نژادهایی استفاده کرد که ذاتاً تمایل زیادی به تولید بچه کندو نداشته باشند.
 تقویت کلنی­های ضعیف
کلنی­های ضعیف را به ۳ روش می­توان تقویت کرد: ۱-انتقال شان حاوی تخم   ۲-تعویض ملکه  ۳-ادغام کلنی­ها.
  • انتقال شان حاوی تخم
برای انتقال شان حاوی تخم، پس از برداشتن شان موردنظر که روی آن زنبور نباشد، آن را در وسط کندوی ضعیف قرار می­دهیم. بهترین زمان برای این کار ظهر است.
  • تعویض ملکه
این روش برای جمعیت­هایی است که دارای ملکه­ی ضعیف هستند و تخم­ریزی آنها کم است این روش با جدا کردن شاخونی از کلنی دیگر و اتصال آن به کلنی جدید صورت می­گیرد. برای این کار ابتدا ۲۴ ساعت قبل از آن کلنی را یتیم می­کنیم، بعد شاخونی را که از جمعیتی خوب جدا کرده­ایم، در کندوی ضعیف می­گذاریم.
  • ادغام کلنی­ها
روش سوم برای تقویت کلنی­های ضعیف ادغام آنها با هم است. این عمل به دو شکل صورت می­گیرد. ۱- ضعیف در ضعیف  ۲-ضعیف در قوی
الف-ضعیف در ضعیف: هر دو کلنی ضعیف را یتیم می­کنیم و گلوله­ای پنبه­ای را به گلاب آغشته می­کنیم و در کندوها می­گذاریم تا بخار حاصل از بوی گلاب دو کلنی را هم بو سازد. پس از ۲۴ ساعت، روزنامه­ای را بر می­داریم و با ایجاد سوراخ­هایی در آن، روی شان­های یکی از کلنی­ها پهن می­کنیم و امتداد آن را به کناره شان ادامه می­دهیم. سپس قاب­های کلنی دیگر را برمی­داریم و کنار روزنامه در کندو می­گذاریم. بعد از ۳ روز روزنامه را برمی­داریم و ملکه را در همان روز ادغام به کلنی توزیع می­کنیم.
ب-ضعیف در قوی: برای انجام این کار به روش بالا عمل می­کنیم با این تفوات که به جای اینکه هر دو کلنی یتیم شوند، فقط کلنی ضعیف می­شود. بعد از ادغام ملکه­ای که در کلنی قوی وجود دارد، ملکه­ی هر دو کلنی می­شود.
معرفی ملکه به زنبور
گاهی به دلایل مختلف زنبوردار مجبور به تعویض ملکه می­شود. که یکی از مهمترین آنها پیر شن ملکه است که باعث کم شدن تخم­ریزی و.. خواهد شد. تعویض ملکه را به چند روش می­تواند انجام داد.
  • گاهی توعیض ملکه بر اساس احساس نیاز توسط زنبورهای کلنی صورت می­گیرد. در این زمان آنها اقدام به پرورش ملکه می­کنند و ملکه را از بین می­برند. در این صورت نیاز به اقدامی توسط زنبوردار نیست بلکه زنبورها به صورت غریزی این کار را انجام می­دهند.
  • تعویض ملکه توسط زنبوردار صورت گیرد، در این حالت باید کلنی را یتیم کنید؛ یعنی ملکه را از بین ببرید. در این حالت اگر در کندو تخم روز وجود داشته باشد زنبورها اقدام به پرورش ملکه می­کنند. در صورت عدم وجود تخم روز در کلنی باید یک قاب تخم روز به کندو داد تا زنبورها اقدام به پرورش ملکه کنند.
در دو روش بالا زمان کمی طولانی می­شود، یعنی زمانی طول خواهد کشید که ملکه به حد بلوغ برسد و اگر خواسته باشیم که سریعاً به کندو ملکه معرفی کنیم و زمان را برای شروع به کار از دست ندهیم باید از روش­های زیر استفاده کنیم.
  • از کندویی دیگر ملکه بگیریم و به کندوی مورد نظر معرفی کنیم(این زمانی است که در زنبورستان امکان پرورش ملکه را داشته باشیم.) ۲-ملکه را از بازار خریداری و به کندو معرفی کنیم.
معرفی ملکه کار چندان آسانی نیست و موفقیت آن به عوامل مختلفی بستگی دارد از جمله موقع سال، شرایط آب و هوائی، شرایط داخل کندو و روش معرفی ملکه معرفی ملکه بهکندو در هنگام جریان شهد طبیعی بسیار موفقیت آمیزتر است؛ زیرا زنبورهای چراکنده و زنبورهای داخل کندو در حال انجام وظایف خود هستند.
عواملی که در معرفی ملکه موثرند
در معرفی ملکه به کندو رعایت چند نکات زیر الزامی است:
  • ۲۴ ساعت قبل از معرفی ملکه جدید باید کندو را یتیم کرد و در صورتی که در کندو شاخون وجود دارد باید آنها را از بین برد.
  • تغذیه کلنی با شربت ۴۰درصد (۴۰%شکر و ۶۰% آب) از لحظه­ی یتیم شدن
  • نوع قفسی که ملکه را با آن به کندو معرفی می­کنیم.
  • تغییرات جوی
بهترین زمان معرفی ملکه زمانی است که زنبور در حال چرا و جمع­آوری شهد است . زیرا همین زنبورها می­توانند باعث کشته شدن ملکه و عدم پذیرش ملکه آن شوند.
تغذیه کندو با شربت برای زنبور همان حالت برقرار شهد در طبیعت را دارد و زنبور با آن سرگرم و مشغول می­شود. اگر بخواهیم به جای شربت از عسل جهت تغذیه کندو استفاده کنیم چنانچه کندو دو طبقه باشد قاب­های عسل را به طبقه پایین منتقل می­کنیم چرا که وقتی کندو دو طبقه است زنبور شهد را که از صحرا می­آورد و در طبقه بالا ذخیره می­کند. زمانی که عسل را در طبقه پایین قرار می­دهیم عملاً جریان مصنوعی شهد به طبقه بالا را برقرار ساخته­ایم. اگر کندو یک طبقه باشد عسل را در وسط کندو قرار می­دهیم؛ زیرا در کندوی یک طبقه جریان طبیعی ذخیره شهد عسل در قاب­های کناری است و وقتی که قاب عسل سرباز را وسط کندو می­گذاریم باز هم جریان مصنوعی جمع­آوری و ذخیره شهد را برقرار می­سازیم. در نتیجه به جریان افتادن حمل­ونقل شهد و عسل تقریباً زنبوران مزرعه را مشغول خواهد کرد و زمانی که از کار فارغ می­شوند، فرمون ملکه­ی معرفی شده بر کندو غالب شده است و نهایتاً پذیرفته می­شود.
روش­های معرفی ملکه بسیار متنوع است و برحسب سلیقه زنبورداران تفاوت­هایی دارند:
معرفی ملکه با استفاده از قفس­های قابی
اکثر زنبورداران از همان قفس دریافت ملکه جهت معرفی ملکه استفاده می­کنند. به همین ترتیب که یک طرف قفس ازخمیر شکر پر شده است تا در صورتی که کلنی ملکه را بپذیرد خمیر شکر را خورده و ملکه را آزاد می­کنند. قفس را باید وسط کندو و در بین دو قاب که زنبوران آن زیادترند قرار دهیم و تا ۳ روز نباید به کندو سرکشی کرد؛ زیرا احتمال کشتن ملکه به وسیله­ی کارگران را زیاد می­کند. ۳ روز پس از معرفی ملکه باید کندو را بازدید کرد و از پذیرش ملکه توسط کلنی مطمئن شد.
معرفی ملکه با استفاده از قفس­های لوله­ای
این قفس­ها در ابعاد مختلف ساخته می­شوند و آن هر چه بزرگ­تر باشد بهتر است. ابعاد معمولی قفس لوله­ای که با توری فلزی نمره۸ ساخته می­شود، عبارت است از قطر ۲ تا ۵/۲ سانتیمتر طول ۱۰ تا ۲۵ سانتی­متر که در دو طرف آن چوب­پنبه قرار دارد. پس از گذشت سه روز از معرفی ملکه یکی از چوب­پنبه­ها را بر میداریم.
معرفی ملکه با استفاده از قاب توری
این قاب قابی داخلی و بدون سیم­کشی است به ابعاد قاب استاندارد معمولی است که در دو طرف آن دو صفحه توری فلزی ریزبافت کشیده شده است. همچنین دارای یک سوراخ است که در دیواره­ی جانبی تعبیه شده و به وسیله­ی چوب پنبه پوشانده شده است.
معرفی ملکه با استفاده از قفس­های فشاری
این قفس از توری به طور و عرض ۱۲ سانتیمتر ساخته شده و لبه­های آن به اندازه ۵/۲ سانتیمتر برگشته است. در گوشه­ای از قفس یک لوله­ی مسی به طول ۴ تا ۵ سانتی­متر و قطر ۱ سانتی­متر جوش داده شده است.برای معرفی ملکه با استفاده از این قفس ابتدا یک قاب را که حاوی شفیره­های در حال متولد شدن است و دارای عسل و حجره­های خالی است انتخاب وسپس لوله­ی مسی قفس را روی شان فشار می­دهیم تا لبه­های آن به محور شان برسد وسطح لوله مسی در سطح شان قرار گیرد . ملکه ظرف ۲ تا ۳ روز آزاد می­شود.
عملکرد قفس­های مختلف در معرفی و پذیرش ملکه:
۱-قفس­های معمولی ۶۰ تا ۷۰ درصد. ۲-قفس­های لوله­ای ۷۰ تا ۸۰ درصد. ۳-قفس­های قاب توری بیش از ۸۰ درصد. ۴-قفس­های فشاری حداقل ۹۵درصد.
برای معرفی ملکه که فوق­العاده اهمیت دارد و باید ۱۰۰ درصد حفظ شود ابتدا یک قاب حاوی شفیره در حال تولد را انتخاب و زنبورهایش را می­تکانیم. ملکه­ی مورد نظر را روی قاب می­گذاریم و قاب را داخل یک بدنه قرار می­دهیم. در طرفین این قاب پوکه می­گذاریم سپس یک توری(توری پنجره) روی بدنه­ی حاوی زنبور کوبیده و بدنه حاوی ملکه را روی ان قرار می­دهیم . بعد از چند روز ملکه شروع به تخم­گذاری در  بدنه­ی بالایی می­کند. مجدداً به بدنه­ی بالایی قاب حاوی شفیره در حال تولد می­دهیم و این کار را مرتبا ادامه می­دهیم تا تبدیل به یک کندوی کامل شود.
معرفی ملکه به کندو با به هم زدن سازمان داخل کندو
این روش، روشی موفقیت آمیز است اما پر زحمت. برای این کار تمام زنبورهای کلنی را روی زمین و در جلوی کندو تکان می­دهیم و هنگامی که زنبورها از طریق سوراخ پرواز وارد کندو می­شوند ملکه را بین آنها رها می­کنیم بدین طریق ملکه همراه با بیقه زنبورها وارد کندو می­شوند.
نحوه پیدا کردن ملکه
پیدا کردن ملکه در مواقعی که جمعیت کندو کم است بسیار ساده است مثل اوال بهار. در صورت یاز به چنین کاری این عمل را در زمانی که شهد در طبیعت وجود دارد و احتمال غارتگری خیلی کم است باید انجام گیرد.
در فصل بهار که پرورش نوزادان افزایش می­یابد ملکه در نزدیکی محل پرورش نوزادان وجود دارد. در فصل جریان شهد پیدا کردن ملکه بسیار مشکل است. در مواقعی که بخواهند ملکه را پیدا کنند حرکت ملایم و استفاده از دود بسیار عاقلانه است. باید توجه داشت که ملکه به ندرت در روی قاب­های فاقد نوزاد یا کم نوزاد حرکت می­کنند. دو یا چند تا از این نوع قاب­ها را خارج نموده و به آهستگی به طرف مرکز کندو نزدیک شوید.
روش دیگر پیدا کردن ملکه این است که کندویی با تعداد قاب­های عاری از زنبور را در روی شبکه­ی ملکه قرار دهید. حال تمام زنبورها ر ا داخل کندوی خالیتکانده و به وسیله­ی دود زنبورهای کارگر را به پایین هدایت کنید، در این حالت ملکه را در روی شبکه­ی ملکه باقی می­ماند.
در صورتی که فقط بخواهید وجود یا عدم وجود ملکه را مشخص کنید کافی است که درب کندو و روی قاب­ها نگاه کنید، در صورتی که لاروهای سنین مختلف و تخم وجود دارد ملکه در کندو است و بازرسی طولانی برای پیدا کردن خود ملکه لازم نیست.(ملکه­ای را که علامت­گذاری شده است آسان­تر می­توان در کندو پیدا کرد.)
ازدیاد کلنی
متخصصین معتقدند برای گسترش کار زنبورداری و زیاد کردن کندوها بهتر است به روش مصنوعی این عمل صورت گیرد. روش کار این است که در فروردین ماه(مناسب­ترین فصل) با بازدیدهای منظم از داخل کندو موارد زیر را مورد بررسی قرار دهیم:
آگاهی دقیق از رشد جمعیت، میزان تخم­گذاری و آمادگی کلنی برای ساخت سلول­های ملکه، زمان مناسب و روش­هایی که می­توان از آنها بچه مصنوعی گرفت. اغلب بچه مصنوعی را در فصل بهار می­گیرند ولی بعضی زنبورداران در پاییز نیز بچه­گیری مصنوعی را توصیه می­کنند که البته کار مشکلی است و نیاز به تجربه کافی دارد. برای گرفتن بچه مصنوعی ابتدا یک یا چند کلنی قوی که دارای سلول­های ملکه­ی سربسته (شفیره شده) هستند، انتخاب و مقداری و یا نصف جمعیت آن را به همراه شفیره ، تخم و لارو موجود در شان­ها به کندوی جدید منتقل می­کنید. چنانچه نیاز به موم آجدار و پوکه خالی هم باشد، آنها را در کندو قرار می­دهند. ملکه­ی کندوی جدید می­تواند به صورت سلول ملکه­ی سربسته یا ملکه­ی باکره و یا ملکه­ی جفت خورده باشد. در ضمن بعد از تقسیم، کندوها را به فاصله چند صد متری از هم قرار دهید تا زنبوران کارگر به هر دو کندو رفت و آمد نکننید.
اصول گرفتن بچه مصنوعی
اصولی که برای گرفتن بچه مصنوعی باید رعایت شود عبارتند از:
  • از زمان بچه گرفتن تا زمان جریان شهد و وفور گیاهان باید یک فاصله­ی زمانی حدود ۴۰ تا ۴۵ روز وجود داشته باشد تا بچه­کندو و کندوی مادر هر دو بتوانند از نظر جمعیت زنبورپروازی (چراگر) خود را آماده سازند.
  • زنبورهای بچه کندوی مصنوعی و مادران، تغذیه­ی کمکی شوند تا تحریک به تخم­ریزی شوند و جمعیت خود را تکمیل کنند.
  • کندوی با جمعیت متوسط و کمتر از ۱۰ قاب کندوی ضعیف به شمار می­رود و گرفتن بچه کندو از آن غلط است، زیرا مادر و بچه به شدت ضعیف خواهند شد.
  • بچه کندو باید با بهترین شیوه و مناسب­ترین روش گرفته شود.
  • تجربه نشان داده است که بهترین روش دادن یک ملکه­ی جفت خورده و آماده تخم­ریزی به بچه کندو است، زیرا فرصت کافی برای بازسازی جمعیت کندو را پیدا می­کند.
روش­های بچه­گیری مصنوعی
  • بچه­گیری از کندوی مادر: با آماده کردن کندویی جدید و استقرار آن در مجاورت یک کندوی قوی، به عنوان مادر، تمام محتویات آن را دو قسمت نموده و جای خالی آن را با شان خالی پر می­کنند. ابتدا ملکه را پیدا و به بچه کندو منتقل می­کنند و برای کندوی مادر سلول ملکه با تخم روز برای ساختن ملکه زنبورعسل می­گذارند. (اگر ملکه منتقل شونده بارور باشد بهتر است) آن گاه بچه کندو را به جای دیگری منتقل می­کنند تا زنبورهای آن فعالیت جدید خود را آغاز کنند. این روش را روش دوقول هم می­گویند. ضمناً این روش ساده­ترین روش بچه­گیری مصنوعی است.
  • بچه­گیری از ۲ کندوی مادر: ممکن است یک کلنی به اندازه کافی قوی نباشد و یا اینکه زنبوردار بخواهد بچه­ی قوی­تری داشته باشد. در این صورت از ۲ کندوی قوی استفاده می­شود. از یک کندو فقط چند قاب پر از تخم، لارو وشفیره برمی­دارند و از کندوی دیگر زنبورهای بالغ به مقدار لازم و کافی انتخاب و در داخل بچه کندو قرار می­دهند و از مجموع آنها یک بچه زنبور گرفته می­شود. باید توجه داشت که نمی­توان زنبور بالغ را از دو کندو به بچه کندو منتقل کرد؛ زیرا این زنبورها با هم غریبه هستند و همدیگر را می­کشند. روش صحیح این است که قاب­های پر از شفیره­ی و لارو ابتدا در همان کندویی که از آن برداشته­اند تکان داده شود و زنبورهای سطح ان را پاک و سپس در داخل بچه کندو مستقر می­کنند.
  • بچه­گیری از تقسیم کندوی قوی: گاهی زنبوردار با یک تیر دو نشان می­زند و زمانی که می­خواهد ملکه را تعویض کند کندو را ۲ قسمت می­کند و هر کدام را به طور کامل در کندوی جدید می­گذارد و به هر کدام یک ملکه آماده تخم­ریزی معرفی می­کند. این کار را در کندوهایی که می­خواهند به طور طبیعی ملکه­ی آنها را تعویض کنند، می­توان اجرا کرد. در این حالت سلول­های ملکه­ی آماده شده برای تعئیض ملکه را بین مادر و بچه کندو تقسیم می­کنند. باید توجه داشت که کندوی مادر قوی و پرجمعیت باشد تا بتوان آن را به دو کندوی متوسط تقسیم کرد.
  • بچه کارتُنی یا زنبور پاکتی: در زنبورستان پیشرفته­ی دنیا گرفتن بچه به صورت زنبور بالغ و بسته­بندی ان در محفظه­های ارزان قیمت و یک بار مصرف که بدون کندو وکادر هستندانجام می­گیرد؛ یعنی فقط مقداری از کارگران را برداشته و به همراه ملکه یا بدون ملکه بسته­بندی می­کنند و همراه غذا برای فروش و عرضه به بازار به نقاط مختلف می­فرستند. مقدار این نوع بچه کندو را برحسب وزن مثلاً زنبورپاکتی نیم کیلویی و یا ۱ کیلویی مشخص می­کنند.
  • بچه­گیری به روش ایجاد کندوی دو ملکه­ای: این روش یکی از راه­های تکثیر است که در آن یک روش مدیریتی بسیار خوب برای تقویت کلنی نیز به کار گرفته میشود و آن ایجاد کندوی دو ملکه­ای برای تولید عسل است. در این روش معمولاً در کندوهای بسیار قوی همراه با طبقه عملی است. ابتدا ملکه را پیدا و در بدنه و همراه با نصف شان­های حاوی نوزادان و زنبورهای بالغ محبوس می­سازند و مابین بدنه و طبقه را به وسیله­ی درپوشی بدون سوراخ کاملاً می­بندند. در طبقه بالا نیز نیمه دیگر جمعیت با نوزادان و نزوبران بالغ وجود خواهند داشت. اکنون فقط یک ملکه­ی بارور و آماده تخم­ریزی لازم است که به طبقه­ی بالا معرفی شود. پس از آزاد شدن ملکه جدید و شروع تخم­گذاری می­تواند آنها را به بدنه­ی کندوی جدید منتق کرد و در جای اصلی قرار داد. لازم به یادآوری است که ابتدای کار، طبقه­ی بالایی کندو نیز باید دارای سوراخ پرواز مستقل باشد. در صورتی که زنبوردار بخواهدکندوی دو ملکه­ای داشته باشد به وسیله­ی یک شبکه مانع ملکه و با احتیاط طبقه و بدنه را به هم مربوط می­سازد و سوراخ پرواز طبقه بالایی را مسدود می­­کند. در نتیجه کارگران در بدنه و طبقه­ از لابه­لای شبکه مانه عبور و مرور ملکه می­شوند. اما هر ملکه قلمرو خاصی داشته و به طور جداگانه تخم­ریزی می­کنند. با توجه به اینکه هر دو ملکه تخم­ریزی می­کنند، جمعیت کارگران آن بسیار زیاد شده و به طبقات چهارم و پنجم هم خواهند رسید. چنین کلنی قدرتمندی تولید بسیار خوبی خواهد داشت.
تذکر مهم: در کلیه روش­های بچه­گیری، تقویت بچه کندوها به وسیله­ی کادر پر از شفیره الزامی است.
تغذیه بچه کندو
تکثیر کندو به روش مصنوعی(بچه کندو) به هر روشی که صورت گرفته باشد، معمولاً از نظر دخایر غذایی مثل گرده­ی گل و عسل فقیر هستند، زیرا به دلیل به هم ریختن تعادل جمعیت و تقسیم کارو کمبود کارگران بالغ امکان جمع­آوری شهد و گرده را برای چنین کندوهایی دشوار می­سازد. البته باید توجه داشت که کلنی مادر هم در بعضی از روش­های بچه­گیری مانند بچه­ی جدید ضعیف شده و نیاز به تقویت خواهد داشت. از آنجایی که زنبورعسل فقط به دو ماده می­تواند تمام احتیاجات زنبورها را برآورده سازند. معمولاً سعی می­شود با روش­های مصنوعی تغذیه، بچه کندو را تقویت کرد. روش­های کار به شرح زیر است.
  • خوراندن مواد قندی یا انرژی­زا برای انجام فعالیت­های کندو: در این روش می­توان از شربت آب و شکر به نسبت­های حجمی ۱ پیمانه آب و ۲ پیمانه شکر؛ یعنی شربت غلیظ  ومناسب برای مواقع سرد و بارانی استفاده کرد. در هوای ملایم و آفتابی  نیز شربت­های ۱ پیمانه آب و ۱ پیمانه شکر و در صورت گرمای بیشتر هوا از محلول­های ۲ پیمانه آب و ۲ پیمانه شکر و تولید شربتی رقیق برای تغذیه بچه کندو بهره­مند شد. چنانچه  بچه­زنبور قادر به برداشت شربت نباشد به آن شان عسل آماده می­دهند. مسلماً مصرف عسل برای زنبور خیلی بهتر از آب و شکر است.
  • مصرف مواد پروتئینی به منظور پرورش تغذیه نوزادان: کلنی زنبورعسل همان گونه که قبلاً بیان شد به
  • روتئین نیاز دارد که از گرده­ی گل­ها تامین می­شود. برای جبران آن باید به یکی از روش­های زیر عمل کرد:
الف-چنانچه شان گرده­دار که ذخایر گرده قابل ملاحظه­ای در حجره­های آن باشد فراهم شود(از کندوهای قوی­تر) به کلنی داده می­شود.
ب-گرده­ی گل که از کلنی­های دیگر به وسیله­ی تله­ی گرده­گیر برداشت شده به صورت کیک همراه با عسل و یا به وصورت پودر خشک می­تواند به مصرف برسد. تغذیه با تخم­مرغ، مخمر نانوایی، پودر شیرخشک و یا مخلوطی از آنها همراه گرده . یا بدون آن نیز مرسوم است.
شربت خوری
علت تغذیه زنبورعسل با شربت شکر
قبل از اینکه به موضوع اصلی بپردازیم ضروری است تا به این سوال پاسخ دهیم که علت تغذیه زنبورعسل با شربت شکر و به طور مصنوعی چیست؟
در اینکه عده­ای سودجو از این روش برای تولید عسل تقلبی استفاده می­کنند شکی نیست، اما دلیل آن کاملاً علمی است و آن این که به دلیل کمبود گل و شهد در طبیعت زنبوران عسل مانند همه­ی جانداران در مواقع ضروری نیاز به تغذیه­ی مصوعی دارند، زنبورعسل نیز از این قاعده مستثنی نیست. زنبورعسل به طور غریزی در صورتی که به گل و شهد دسترسی داشته باشد هرگز از شربت شر تغذیه نمی­کند.
به طور کلی تغذیه مصنوعی زنبورعسل به دو علت انجام می­شود.
الف)تحریک ملکه برای تخم­ریزی و جبران نیازهای غذایی کندو و…
ب)تحریک مجدد ملکه به تخم­گذاری ملکه در صورت محدود شدن یا قطع شدن آن.
انواع شربت­خوری
ظروف شربت­خوری برای تغذیه­ی مصنوعی زنبورعسل در اشکال و اندازه­های مختلف تهیه شده است که انتخاب و استفاده از آنها بستگی به شرایط و تشخیص زنبوردار خواهد داشت.
شربت­خوری شیشه­ای با درب پیچ­دار: این شیشه­ها معمولاً در اندازه­های ۵/۲ الی ۵ لیتری است که روی درب آن سوراخ­هایی به قطر ۵/۱ میلی­متر و به تعداد ۶ تا ۱۰ عدد وجود دارد. این شربت­خوری به شکل معکوس روی قاب­های کندو یا در روی قسمت سوراخ پروار قرار می­گیرد.ویژگی این شربت­خوری این است که اولاٌ قابل شستشو است، ثانیا، مقدار شربت داخل آن قابل رویت است.
تذکر: پس از پر کردن شیشه از شربت و بستن درب آن، شیشه را معکوس کند تا شربت اضافی آن خارج شود. پس از قرار ادن شیشه یک طبقه خالی روی کندو قرار داده و درب کندو را ببندید.
شربت­خوری قابی: شربت­خوری قابی از جنس چوب، فلز و پلاستیک می­توان ساخت، ابعاد آن در ابعاد قاب کندو است که با برداشتن یکی از قابها شربت­خوری را جایگزین آن می­کنند . اگر ازجنس چوب باشد، آن را با پارافین یا موم ذوب شده آب-بندی می­کنیم سپس در آن شربت می­ریزیم. در این نوع شربت­خوری­ها برای جلوگیری از غرق شدن زنبور تورهای سیمی به شکل ۷ به عنوان پلکان و یک تخته در سطح شربت شناور قرار می­دهند. اگر کندو چند طبقه است باید آن را در بالاترین طبقه قرار داده شود تا هنگام شربت دادن مجبور به برداشتن آن نشوند. اشکال این شربت­خوری حجک کم آن است و باید تعداد بیشتری از آن در کندو استفاده کرد.
شربت­خوری بردمن: این شربت­خوری از ظرف شیشه­ای به حجم ۱ تا ۲ لیتر و یک پایه پلاستیکی یا چوبی درست شده است. قسمت جلویی پایه سوراخ­دار است و در قسمتی از سوراخ پرواز و در صورتی که سوراخ پرواز محدود باشد در کنار کندو و مجاور سوراخ پرواز به داخل کندو مستقر می­کنیم. کاربرد این شربت­خوری معمولاً برای تغذیه به مقدار کمی اما طولانی مدت است.
شربت­خوری بشقابی: این نوع شربت­خوری به دلیل ساده بودن آن در بیشتر نقاط ایران مورد استفاده قرار می­گیرد. جنس آن از پلاستیک چوب، ملامی و یا فلزی می­تواند باشد. آن را در بالای قاب­ها قرار می­دهند و داخل آن شربت می­ریزند. برای جلوگیری از غرق شدن زنبور در داخل شربت مقداری شاخه­ی خشک درخت یا برگ خشک کاج و لیف خرما قرار می­دهند.
شربت­خوری قوطی حلبی چهار لیتری:قوطی­های حلبی چهار لیتری که دارای درب چرخشی کوچک هستند به عنان شربت­خوری مورد استفاده قرار می­گیرند. به این منظور روی درب چرخشی قوطی ۴ تا ۶ سواخ کوچک ایجاد می­کنند، به طوری که زنبور بتواند خرطوم خود را وارد آن کند. سپس روی درب چوبی روی کندو سوراخی به قطر درب چرخشی ایجاد و پس از پر کردن قوطی از شربت آن را وارونه روی سوراخ قرار می­دهند. این نوع شربت­خوری استحکام زیادی دارد و از آلوده شدن شربت جلوگیری می­کند. این شربت­خوری­ها برای تغذیه­ی کم ولی طولانی مدت استفاده می­شود.
اهمیت آب براب زنبور عسل
مانند همه­ی جانداران که اب در زندگی آنها نقش حیاتی دارد، آب در زندگی زنبورعسل نیز نقش به سزایی دارد. تامین نبودن آب برای این حشره مفید فعالیت­های او را در کندو متوقف می­کند. بنابراین کندوها در هر مکانی که قرار دارند باید دسترسی کامل به آب آشامیدنی داشته باشند. اهمیت آن برایزنبورعسل از آن جهت است که :
  • رشد نوزادان در کندو رابطه مستقیم با آب دارد، خصوصاً در بهار.
  • رشد لارو در کندو در اوایل بهار بیشتر بستگی به آب دارد تا گرده،زیرا گرده به مقدار فراوان در کندو وجود دارد.
  • تنظیم کردن رطوبت داخل کندو که از خشک شدن لاروها و تخم­ها جلوگیری می­کند.
  • تنظیم دمای کندو خصوصاً در مواقعی که هوا گرم و بالای ۳۵ درجه باشد. گرمای زیاد رشد لاروها را متوقف می­کند.
نحوه تامین آب توسط زنبورعسل
با توجه به مطالب فوق و اهمیت آب برای این حشره لازم است که منابع آب سالم در دسترس زنبورعسل باشد. بهترین روش، مستقر کردن کندوها در فاصله­ی نزدیک به رودخانه، دریاچه، چشمه و.. است.
اگر محل استقرار کندوها در جاهایی بود که این منابع در سترس نبود. باید از وسایل بزرگ حمل آب مثل تانکر، بشکه و.. استفاده کرد. برای اینکه آب برای زنبورعسل قابل دسترسی و استفاده باشد در زیر شیر خروجی آب تخته­ای را به طور مورب قرار می­دهیم داده و در پایین آن ظرفی مناسب قرار می­دهیم تا آب را در آن انباشته و سرازیر شود. ضمناً بهتر است روی تخته را با پارچه­ای زبر مثل گونی و یا هرچیز دیگر بپوشانیم تا جریان آب به ظرف به آرامی و کنترل شده باشد. همچنین داخل ظرف نیز قطعات چوب، سنگ و یا شاخه­ی درخت قرار دهیم تا زنبورها بتوانند روی آنها نشسته و آب بنوشند.
لازم به تذکر است که درست کردن آبگیر و ریختن آب در آن به دلیل جاری نبودن آب می­تواند محلی برای میکروب­های آلوده­کننده زنبورعسل باشد.
راه دیگر تامین آب کلنی­ها استفاده از انواع شربت­خوری­ها است که در آنها آب ریخته و در اختیار زنبورها قرار داده می­شود. گرچه این کار وقت­گیر و پرزحمت و هزیته است ولی برای مواقع بحرانی بسیار مفید است.
انتقال کلنی­های زنبورعسل
اگر جابه­جایی محدود و در حیطه زنبورستان باشد بهترین راه این است که مثلاً هر روز ۱ یا ۲ متر کندوها را به سمت محل موردنظر حرکت دهیم. با این شیوه زنبورها قادر خواهند بود موقعیت محلی کندوی خود را در خاطر خود نگه دارند و دچار خطا برای پیدا کردن کندوی خود نشوند.
اما اگر جابه­جایی به مناطق دورتر، مثلا در فاصله­ی ۱ یا چند کیلومتری (حداکثر ۴ کیلومتر) است، ابتدا کلنی­ها را به محلی حدود ۱۰ کیلومتری و یا بیشتر منتقل کنید و پس از اینکه چند روز در آن محل ماندن و خاطره­ی محل قبلی را فراموش کردند آنها را به محل جدید که فرضاً فاصله­ی آن کمتر یا در حد ۳ کیلومتر از محل اولیه است، منتقل کنید. این عمل به آن جهت است که شعاع پروازی زنبورعسل حدود ۳ کیلومتر است و در صورتی که زنبورها مستقیماً به آن محل مورد استقرار منتقل شوند، زنبورهای چراکننده به محل قبلی خود باز می­گردند. لذا انتقال کلنی­های زنبورعسل به فاصله­ی بیش از ۳ کیلومتر از محل قبلی معمولاً موجب بازگشت زنبورهای چراکننده به محل  اولیه نخواهد شد.
چند نکته مهم برای جابه­جایی کلنی­های زنبورعسل
  • زمان انتقال: جابه­جایی باید در مواقعی باشد که تمام زنبورهای چراکننده در کندوهای­شان باشند. این زمان پس از غروب آفتاب و یا قبل از روشن شدن هوا در صبح است.
  • مسدود کردن تمامی سوراخ­ها: بستن کلیه شکاف­ها، سوراخ­ها و درب کشویی سوراخ پرواز به غیر از سوراخ­های تهویه. محکم کردن قاب­های داخل کندو که باید با پرکردن فضاهای خالی با قاب­های عسل و یا به وسیله­ی کوبیدن میخ در طرفین قاب آخر از تکان خوردن و جابه­جا شدن آنها جلوگیری کرد.
  • محکم کردن درب کندو با میخ: درب کندوها را به وسیله­ی میخ به بدنه بکوبید تا در جریان جابه­جایی، درب کندو باز نشود. برای این کار میخ بلندی در جلو و میخ دیگری در عقب به طور مورب کوبیده به طوری که حدود ۱ سانتی­متر از میخ بیرون باشد تا بتوان بعد از پایان کار آن را به آسانی خارج کرد.
  • وسیله­ی نقلیه­ی مناسب: وسیله­ی حمل و نقل باید متناسب با تعدا و حجم کل کندوها باشد. کندوها در وسیله­ی نقلیه باید طوری چیده شود که سوراخ پرواز به سمت جلوی ماشین باشد وفضای کوچکی بین آنها برای انجام تهویه وجود داشته باشد. ارتفاع چیدن کندوها حتی­الامکان باید به اندازه­ی لبه­ی فوقانی باربند باشد. پس از بارگیری تمام ردیف­های کندو روی باربند با طناب و یا… بسته شود وامکان شُل شدن آن نباشد. بهتر است وسیله­ی نقلیه در بین راه توقف نداشته باشد، در صورت نیاز برای مدت کوتاه در سایه توقف شود.
  • زمان حرکت: زمان حرکت را طوری تنظیم کنید که هنگام شب به محل موردنظر برسید تا زنبورها تمایلی به خارج شدن از کندو نداشته باشند.
  • موقعیت کندوها: محل استقرار کندوها باید طبق مشخصات زیر باشد: الف-مسطح باشد ب-در محلی مرتفع قرار گیرد. د-کندوها پشت به باد باشند.
ضمناً پس از پیاده کردن کندوها درب کشویی سوراخ پرواز آنها را باز کنید.
  • اولین بازدید: پس از مستقر کردن کندوها در محل موردنظر، اولین بازدید ۳ روز بعد صورت گیرد تا زنبورها به آرامش کافی رسیده باشند و فرصت کافی برای آشنا شدن با محل جدید داشته باشند.
توصیه­های مهم
  • اگر هوا گرم بود (بالاتر از ۳۵ درجه) در بین راه گاه به گاه مقداری آب روی کندوها پاشیده شود.
  • اگر مجبور هستید که در طول روز کندوها را منتقل کنید، مقداری دود غلیظ از طریق سوراخ پرواز وارد کندو کنید.
  • اگر مجبور شدید در طول روز حرکت کنید یک یا چند کندوی حاوی زنبور و یا بدون زنبور ولی حاوی شان­های بافته شده را در محوطه قرار دهید تا زنبورها پس از مراجعت به آنها وارد شوند تا بعداً منتقل شوند.
  • انتقال کندوها در هنگام پاییز و زمستان و در نقاطی که هوا خنک است با مشکلات کمتری روبرو می­شود زیرا زنبورها تمایل زیادی برای خارج شدن از کندو را ندارند و در نتیجه داخل کندو گرم و خوب است و هیچ­گونه مشکلی وجود ندارد.
تبدیل کندوهای بومی به کندوهای جدید
در تصاویر زیر انواع کندوهای سنتی مشاهده می­شود. این کندوها در اکثر روستاهای ایران و جهان مورد استفاده بوده است. شکل و نحوه­ی ساخت آنها متناسب با فرهنگ، شرایط جغرافیایی و امکانات هر منطقه ساخته شده است. مهمترین آنها عبارتند از کندوهای تنه درختی، گِلی، سفالی، سبدی، چلیکی (یا تخته­ای) و کدویی و…
در این کندوها زنبورعسل به طور طبیعی اقدام به ساختن شان می­کند و از قسمت بالا به سقف کندو متصل می­کند. جمعیت کلنی و اندازه آن تعیین کننده تعداد شان­ها است. محل پرورش نوزادان قسمت جلوی کندو نزدیک سوراخ پرواز قرار دارد و محل ذخیره­سازی عسل در قسمت عقب کندو است.
در اینجا به طور خلاصه در مورد مشکلات این نوع کندوها توضیح می­دهیم:
  • نبود اطلاعات کافی از داخل کندو به دلیل ثابت بودن شان­ها.
  • نبود امکان تعویض ملکه.
  • عدم تهویه کافی.
  • امکان رشد انواع بیماری­ها و آفات به دلیل تراکم رطوبت.
  • عدم امکان دادن دارو و تغذیه مناسب.
  • نبود فضای کافی برای ذخیره کردن عسل و افزایش جمعیت.
  • وجود مشکلات مختلف در جریان حمل و نقل.
  • مشکلات زیاد برای استخراج عسل.
  • راندمان یا بازده کم و غیرا قتصادی بودن آنها.
با توجه به اشکالات فوق­الذکر و با عنایت به این که در کندوهای جدید تقریباً تمامی این مشکلات قابل رفع هستند باید این گونه کندوها به تدریج به کندوهای جدید تبدیل گردند.
برای تبدیل کلنی­های سنتی به مدرن روشهای مختلفی وجود دارد که هر کدام دارای محاسن و معایبی هستند. یکی از ساده­ترین روشهای آن به شرح زیر است:
  • زمان و مکان: هنگام بهار خصوصاً زمانی که شهد گل­ها در طبیعت جاری است و زنبورها در حال چرا هستند. در این زمان امکان غارتگری و مزاحمت توسط سایر زنبورها به حداقل ممکن می­رسد. در یکی از روزهای آفتابی که درجه حرارت حدوداً بین ۲۰ تا ۲۵ درجه­ی سانتی­گراد است، میز مناسبی را در سایه و نزدیک به محلی که قرار است کندوی جدید مستقر شود، قرار دهید.
  • وسایل لازم: شامل کندوی جدید با چند قاب حاوی شان بافته شده، تعدادی قاب چوبی که دو طرف آن به صورت زیگزاگ سیم­کشی شده است، ظرفی متوسط برای آب داغ، یک سطل درب­دار، کارد تیغ بلند، سیم­چین، چکش، اهرم، دودی و سرکش. همه این­ها را نزدیک به میز کار قرار دهید.
شیوه کار: کندوی سنتی را روی میز بگذارید و در دو طرف آن تعدادی آجر یا بلوک سیمانی قرار دهید تا زا چرخیدن آن جلوگیری شود. کندوی جدید را در جای قبلی کندوی سنتی روی زمین قرار دهید و سوراخ پرواز آن را باز و درب روی کندو را به صورت مورب روی آن بگذارید . دودی را روشن و روی میز قرار دهید. سپس به وسیله­ی اهرم درب پشت کندوی سنتی را باز و یا دادن دود زنبورها را به طرف  جلو هدایت کنید. کارد تیغه­ بلند را در آب داغ فرو کنید و شان مستقر در عقب کندوی سنتی را از سقف و پهلو ببرید.  و به آرامی بیرون آورید.
اگر این شان دارای عسل یا نوزاد است به همان ترتیبی که در کندوی قبلی قرار داشته در داخل قاب چوبی شیم­کشی شده قرار دهید و سیم­ها را به طور زیگزاگ روی شان بکشید و آن را داخل قاب محکم کنید. در صورتی که شان­ها کوچک باشند می­توان بیش از یک شان را در داخل یک قاب قرار داد. اگر شان­های بریده شده فاقد عسل یا نوزاد باشند، آن را در سطل قرار دهید و درب آن را بگذارید. به همین شکل بقیه شان­های قدیمی را بریده و در کندوی جدید مستقر کنید . در این حالت زنبورهای کندوی قدیمی جلو سوراخ پرواز جمع می­شوند. برای انتقال آنها به کندوی جدی باید کندوی قدیمی را برداشته و در صورتی که داخل آن تمیز باشد، روی شان­های کندوی جدید تکان دهید. در صورتیکه کندوی قدیمی تمیز نباشد، کندوی قدیمی را روی زمین قرار داده، به آرامی جلوی سوراخ پرواز کندوی جدید روی زمین تکان دهید، زنبورها به آرامی به سمت کندوی جدید خواهد رفت.
توجه: ۱-استقرار شان­ها در کندوی جدید در همان جهت کندوی سنتی باشد. ۲- شان­های دارای عسل و نوزاد در وسط و کنار آن شان­های دارای گرده و عسل قرار گیرند. ۳-هنگام تکاندن زنبورها دقت کنید تا ملکه کشته نشود. در صورت کشته شدن و یا نبودن ملکه حتما باید به آن ملکه جدید معرفی کرد. ۴- پس از اتمام کار، شان­های داخل کندوی جدید را تنظیم و در بین قابهای سیم­کشی شده شان­های بافته شده را قرار دهید تا به تدریج ملکه در آنها تخم­گذاری کند. سپس درب کندو را بسته و سوراخ پرواز را تنگ کنید تا زا غارتگری جلوگیری شود. ۵-تمام وسایل موجود در محوطه خصوصاً کندوی خالی بومی و شان­های اضافی بریده  شده را فوراً از محوطه خارج و قطرات عسل ریخته شده و روی میز و اطراف محل کار را با آب به طور کامل تمیز کنید تا احتمال عمل غارتگری نباشد. ۶- در صورتی که عسل به مقدار کافی در کندوی جدید نباشد باید نسبت به دادن شربت یک به یک و یا گذاشتن شان عسل در کندو اقدام کرد. ۷- هفته­ای یک بار کندوی جدید را بازدید و قاب­های سیم­کشی شده که نوزادان آن متولد شده­اند را خارج و به جای آنها قاب با شان­های بافته شده قرار دهید.
توجه: کندوهای سفالی که فاقد درب در قسکت عقب هستند را به آرامی بشکنید و سپس اقدامات فوق را انجام دهید.
گرده افشانی
اگر در زیر میکروسکوپ نگاهی به گرده افشانی (تولید مثل) گل­ها و گیاهان داشته باشیم با صحنه­هایی بسیار خارق­العاده­ای روبرو خواهیم شد.
گرده افشانی با فرآیند تولید مثل یعنی؛ فرآیند انتقال گرده از پرچم (عضو نر گیاه یا گل) به روی کلاله­ی (مادگی گیاه یا گل) همان گیاه یا گل و یا گل دیگری از همان گونه این فرآیند، فرآیندی مهم در چرخه­ی زندگی گل­ها و گیاهان دانه­دار است.
با توجه به اینکه دانه­های گرده (هاگ)، قدرت حرکت ندارند، انتقال گرده افشانی به وسیله­ی حشرات یا باد و یا روش­های دیگر انجام می­شود. (روشی که در نهایت به آمیزش دو یاخته یا به عبارتی تولیدمثل گیاه منجر می­شود.)
گرده افشانی همان گرده­هایی هستند که هر بهار به وسیله­ی باد در هوا پراکنده شده و برای بسیاری از افراد دردسر ساز می­شوند و به نوعی ایجاد آلرژی و حساسیت دارند.
در حال حاضر حدود ۲۵۰۰۰۰ هزار گیاه گل دهنده روی زمین وجود دارد. گل­ها اندامی بسیارمهم در تولید مثل هستند و نقش کلیدی در گرده افشانی دارند. قسمت­های مختلف یک گل عبارتند از :
  • محور گل و آن ساقه­ای است که گل روی ان قرار دارد.
  • نهنج که کلیه قسمت­های مختلف گل روی آن قرار دارد و به پایه و اساس گل مشهور است.
  • کاسبرگ که شبیه برگ است که از گل­برگ­های جوان محافظت می­کند. در بعضی از گیاهان فاقد گلبرگ، کاسبرگ­هایی رنگی، شبیه گل­برگ وجود دارد.
  • گلبرگ که اندکی بالاتر از کاسبرگ و قسمت داخلی گل به حساب می­آید و قسمت رنگی و عطردار گل است که تولید شهد و گرده می­کند. قسمتی است که جذب کننده­ی حشرات گرده­افشان نیز است.
  • جام گل که به مجموعه­ی گل­برگ­ها، گفته می­شود.
  • پرچم که قسمت نرینه­گی گل است و شامل خود پرچم و میله­ی پرچم است.
  • بساک انتهای میله­ی پرچم و محل تولید گرده است. دانه­ی گرده که نقش آن ایجاد پوشش خارجی برای محافظت از گامت­های نر است.
  • میله­ی پرچم که نقش نگه داشتن پرچم را دارد.
  • قسمت مادگی گل که شامل کلاله، خامه و تخمدان و تخمک­ها است.
  • کلاله که قسمت بالایی اندام ماده است و معمولاً مسطح و محل پذیرش دانه­ی گرده است. این قسمت دارای شیره چسبنده است که وقتی دانه­ی گرده روی ان قرار می­گیرد.محکم به کلاله می­چسبد.
  • خامه که زیر تخمدان قرار دارد و به شکل لوله است و گرده از میان آن عبور می­کند و به تخمدان می­رسد.
  • تخمدان که قسمت پایین و متورم مادگی است که شامل تخمک­ها و برچه است. که سرانجام تبدیل به میوه می­شود.
  • تخمک که حاوی گامت­های ماده است و در اثر فرآیند گرده افشانی و تلقیح تبدیل به بذر می­شوند.
گیاهان از نظر گل به دو جنسه وتک پایه ودو پایه تقسیم می­شوند. گل­های دو جنسه گل­هایی هستند که دارای نر و مادگی می­باشند. این درختان بیشتر در مناطق معتدل قرار دارند مثل سیب، گلابی، به، هلو، شلیل و…
گیاهان تک پایه یا تک جنس گل­هایی هستند که گل­های نر وماده جدا از هم و روی یک درخت قرار دارند. مثل آناناس، گردو، بلوط، فندق و ذرت و…
گیاهان دو پایه آنهایی هستند که گل­های نروماده جدا از هم و روی درختان متفاوت قرار داند مثل کیوی، خرما، خرمالو، پسته، اسفناج، مارچوبه، وانیل و…
عوامل گرده افشان
در عملیات گرده افشانی چه مستقیم و چه غیرمستقیم، عوامل مختلفی دخالت دارند تا موجبات رسیدن گرده­ها بع ختمدان را فراهم آورند. این عوامل عبارتند از:
۱-گرده افشانی توسط قوه جاذبه­ی زمین . ۲-گرده افشانی در نتیجه تماس ۳-گرده افشانی به وسیله باد. ۴-گرده افشانی به وسیله حرارت  ۵-گرده افشانی به وسیله آب  ۶- گرده افشانی توسط حیوانات و پرندگان
۷-گرده­افشانی توسط انسان­ها که این گرده افشانی را ، گرده افشانی مصنوعی نیز می­نامند. مثل گرده­افشانی درخت خرما و وانیل.
توجه: گرده افشانی توسط زنبورعسل نسبت به دیگر عوامل گرده­افشان برتری دارد، زیرا:
۱-جمعیت زیاد زنبورعسل ۲- شعاع پرواز زنبورعسل  ۳-وفادارای زنبوران عسل به یک منطقه  ۴-وفاداری زنبورعسل نسبت به یک گونه گیاه تا پایان زمان­ گل­دهی. ۵-تاثیر کمتر سموم حشره­کش بر روی زنبورعسل
۶-آگاهی بیشتر انسان در مورد پرورش، تکثیر و نگهداری زنبورعسل.  ۷-تطابق وسازش بیشتر زنبورعسل با شرایط آب و هوایی مختلف   ۸-امکان جابه­جایی راحت کندوهای زنبورعسل در مناطق گل دهنده.
نشانه­ی گرده افشانی کامل
نشانه­های گرده افشانی کامل و موفق در گیاهان مختلف متفاوت است. مثلاً در گیاهی مثل پنبه تغییر رنگ گلبرگ­ها نشانه­ی بارزی است به این معنی که؛ اگر قبل از ظهر، رنگ گلبرگ­ها تغییر کند و از سفید به بنفش متمایل شود و نیز کاسه­ی گل بسته و به شکل لوله­ای در آید، گرده افشانی موفق است. گلبرگ­های سفیدرنگ و بازبودن کاسه­ی گل از علایم ماموفق بودن عمل گرده­افشانی است.
دگیر علائم گرده افشانی موفق عبارتند از تشکیل میوه­ها به طور قرینه روی شاخه­ها، متورم شدن نهنج، یکنواخت قرار گرفتن میوه­ها و دانه­ها روی درخت.
همان طور که گفته شد گرده­افشانی انتقال مکانیکی دانه گرده از پرچم به روی کلاله است و بعد از پیوستن هسته گرده به تخمک، عمل لقاح صورت می­گیرد و دانه به وجود می­آید.
با مدرنیزه شدن صنعت کشاورزی در جهان و استفاده از سموم شیمیایی جهت مبارزه با آفات و گسترش روش تک زراعی، جمعیت بسیاری از حشرات گرده­افشان کاهش یافته است و تعداد بسیار زیادی از گیاهان گلدار برای تولید بذر و میوه(بقای نسل) به این حشرات مفید نیاز دارند. زندگی ما و بسیاری از جانداران نیز طبعاً وابسته به فعالیت آن­هاست.
عوامل موثر در گرده افشانی زنبورعسل
زنبورهای عسل، مهمترین حشرات گرده افشان برای تولید تجاری میوه هستند و از آنها در هر زمان و مکان می­توان استفاده کرد، بنابراین باغداران در هنگام باز شدن گل­های درختان می­توانند برای گرده­افشانی بهتر روی این حشرات مفید حساب باز کنند و در نتیجه کیفیت و کمیت محصول خود را تضمین کنندو بسیاری از غذاهای اصلی مثل میوه­جات، سبزی­جات و بعضی علوفه دام­ها و گیاهان مرتعی به طور مستقیم یا غیرمستقیم، برای گرده افشانی؛ نیاز به زنبورعسل دارند. بنابراین، این حشرات، در حفظ منابع طبیعی نیز نقش زیادی دارند. مولف به تمام کشاورزان عزیز زحمتکش توصیه می­کند، به منظور تولید بیشتر محصول و با کیفیت عالی و در نتیجه افزایش درآمد سالانه­ی افزونتر، هرکس در باغ یا مزرعه­ی خویش تعدادی کندوی زنبور عسل بگذارد. تا در کنار رسیدگی به محصول مورد نظر خود، از محصول زنبورعسل(عسل و..) بهره گیرد و به قول معروف (هم از تور بگرد، هم از قلاب).
عوامل موثر در گرده­افشانی موفق زنبورعسل عبارتند از: ۱-نزآد زنبور که تعیین کننده رفتار و بازدهی ان است. ۲-شرایط آب و هوایی، درجه حرارت، میزان رطوبت و باد (شرایط اقلیمی). ۳-موقعیت زنبور در رابطه با گل: هرچه فاصله کندوها از باغ یا مزرعه کم باشد، بر میزان بازدهی گرده­افشانی زنبوران عسل اضافه خواهد شد. چگونگی استقرار کندوها که باید کل منطقه توسط زنبور پوشش داده شود- زمان استقرار کندو در محل که باید بعد از باز شدن ۱۰ تا ۱۵ درصد گل­ها باشد- محافظت از کندوها در مقابل خطرات.
توجه: در صورتی که در مجاورت مزرعه یا باغ. مزارع دیگری وجود دشته باشد که موجب پراکنده شدن زنبور شود، بهترین راه حل بالابردن تعداد کندوها و تراکم زیاد زنبورها است.
گرده افشانی گیاهان گلخانه­ای
گرده افشانی در گلخانه توسط زنبورعسل به دلیل بسته بودن محیط نیاز به دقت و توجه بیشتری دارد و آن اینکه اولا تعداد کلنی­هایی که به داخل گلخانه منتقل می­شوند باید متناسب با وسعت گلخانه باشد. ثانیاً کندوها را در وسط روز به گلخانه منتقل کنیدتا زنبورهای چراکننده از کندو خارج شده باشند، در نتیجه زنبوران جوان­تر که در کندو هستند عمل گرده­افشانی را انجام می­دهند و از تجمع زنبور روی شیشه­های گلخانه جلوگیری می­شود. ثالثاً شرایط مناسب از نظر درجه حرارات، میزان روطبت و تغذیه را باید در نظر گرفت و در مدتی که کندو داخل گلخانه است باید از طریق تغذیه مصنوعی مثل دادن شربت و گرده و یا کیک مصنوعی اقدام به تقویت آنها کرد. در غیر اینصورت زنبورها بعد از مدتی خواهند مرد و کلنی ضعیف می­شود.
بالابردن کیفیت محصول توسط زنبورعسل
هر زنبور در هنگام پرواز بر ۵۰ تا ۱۰۰ گل می­نشیند و در نتیجه در زمان جمع­آوری گرده و شهد، عمل انتقال و گرده افشانی انجام می­گیرد. زنبوران عسل قدرت زیادی برای عمل گرده ­افشانی دارند، به طوری که برای تهیه ۱ کیلوگرم عسل باید، ۶ تا ۸ میلیون گل را ملاقات کنند. در طول سال، زنبوران یک کندو بیش از ۶۰ میلیون باز از کندو خارج می­شوند.
بعضی از گیاهان دارای گرده­های سنگین و چسبنده هستند که باد قادر به انتقال آنها نیست و تنها حشرات گرده افشان، قادر به انتقال آنها هستند. گرده افشانی زنبورعسل، در بالابردن کمیت و کیفیت میوه و بذر محصلاتی مانند سیب، گیلاس، آلبالو، گلابی، شلیل، آلو، بادام، مرکبات، توت فرنگی، یئنجه، شبدر، اسپرس، خیار، پنبه، هنداونه، لوبیا، سوسیا و.. موثر است.
گرده افشانی توسط زنبورعسل علاوه بر ازدیاد محصوصل کیفیت محصول را بالا برده و گاهش مانع از آفت زدگی محصول می­شود؛ چون زنبورعسل حشره­ای تمیز و پاک است و هرگز به محیط­های آلوده نزدیک نمی­شود تا عامل انتقال آفات باشد.
برای گرده افشانی یک هکتار باغ سیب، نیاز به حداقل ۲ تا ۳ کلنی پرجمعیت از زنبوران عسل و برای یک هکتار  باغ گلابی، نیاز به حداقل ۴ تا ۶ کلنی پرجمعیت زنبورعسل است و اگر کم­جمعیت باشد باید از کلنی­های بیشتری استفاده شود.
تغییرات و تحولات در صنعت زنبورداری
تا قبل از قرن ۱۶ میلادی، زنبورداری و پرورش زنبورعسل در جهان به شکل سنتی و بسیار ابتدایی بود.
در اوایل تابستان بچه­ی زنبورعسل را می­گرفتند و در کندو قرار می­دادند و در پاییز نیز محصول آن که شانه­های عسل بود، برداشت می­کردند، موم از عسل جدا و دوباره برای زمستان به کندوهای عسل برمی­گشت. جنسیت و نوع زنبورها و وظایف آنها مشخص نبود. رابطه­ی بین زنبور و گرده­افشانی گیاهان شناخته نشده بود و عموماً اعتقاد براین بود که ملکه حکم شاه در کندو را دارد و خلاصه سوالات متعدد دیگری که هیچ پاسخی برای آنها نبود.
از اواسط قرن هجدهم میلادی که انقلاب صنعتی در غرب، دگرگونی­های زیادی در زمینه صنعت، کشاورزی، تولید و حمل و نقل را به وجود آورد . حرفه­ی زنبورداری نیز مانند همه­ی حرفه­های دیگر دچار تغییر و تحولات زیادی شد. از جمله اختراعات و اکتشافات زیادی در زمینه ابزار و لوازم، شناخت بیشتر نسبت به بیولوژی و نحوه­ی زندگی زنبورعسل و مدیریت کندو برای بالا بردن میزان تولید و… صورت گرفت. این تحولات عبارتند از مشخص شدن نقش زنبور ملکه در کندو، کشف جنسیت انواع زنبورهای داخل کندو و وظایف هر کدام. همچنین حقایق زیادی در رابطه با جفت­گیری زنبورعسل و بالاخره پی­بردن به مشکلات کندوهای سنتی و اختراع کندوهای جدید با قاب متحرک.
کندوهای جدید با قاب­های متحرک
قسمت­های مختلف یک کندو عبارتند از:
  • در پوش کندو: برای محافظت کندو در برابر سرما، گرما ، باد و باران و دشمنان طبیعی در روی کندو قرار داده می­شود و ممکن است که با لایه­ای از ورق گالوانیزه آن را بپوشانند تا مقاومت بیشتری پیدا کند.
  • درپوش داخلی: صفحه­ای که قبل از درپوش کندو روی شان­ها قرار می­گیرد و برای کنترل دمای کندو و ورود و خروج سرما و گرما به کار می­رود. گاهی در وسط آن سوراخی تعبیه می­کنند که ازآن به عنوان دریچه­ای برای عبور یک طرفه زنبور استفاده می­شود.
  • طبق­های کم عمق: این قاب این طبق­ها در ابعاد ۴/۱۴ و ۸/۱۶ سانتی­متر است. از این طبق­ها برای ذخیره کردن عسل استفاده می­شود. اما به جای استفاده از این طبق­ها، می­توان از طبق­های عمیق یا قاب­هایی که از آن به عنوان بدنه­ی کندو استفاده می­شود، به کار برد.
  • شبکه ملکه: این از جنس فلزی است که سوراخ­های آن به اندازه­ای است که زنبورهای نر و ملکه نمی­توانند از آن عبور کنند. فقط زنبورهای کارگر از ان عبور می­کنند. ملکه در بین این دو شبکه قرار می­گیرد و در شان­هایزیر آن تخم­ریزی می­کنند.
  • بدنه استاندارد کندو: قاب­هایی با عمق زیاد که برای پرورش زنبورعسل و جمع­آری عسل و گرده به کار می­رود.
  • کفی استاندارد کندو: صفحه­ای است که در کف کندو قرار می­گیرد. سوراخ پرواز روی آن ودر فاصله بین بدنه و کفی قرار دارد.
  • پایه کندو: برای جلوگیری از ورود رطوبت، پوسیدگی کندو، در امان بودن کندو از حشرات موذی و.. آن را روی پایه قرار می­دهند تا مستقیماً روی زمین قرار نگیرند. بعضی از این پایه­ها دارای صفحه­ای مورب است که زنبور هنگام ورود و خروج به کندو روی آن می­نشیند.
کندوی لانگ استروت
یکی از مهمترین و مشهورترین کندوهای جدید و استاندارد که دارای قاب­های متحرک است، کندوی لانگ استروت نام دارد. این کندو دارای مشخصات زیر است:
  • گنجایش بدنه­ی اصلی: ۱۰ قاب و دارای امکان اضافه کردن ۱ تا ۳ بدنه برای پرورش نوزادان.
  • ابعاد آن: طول ۵/۴۶ سانتی­متر ، عرض ۳/۳۷ سانتی­متر و عمق ۴/۲۴ سانتی­متر است.
  • ضخامت چوب­ها: حدود ۲ سانتی­متر.
  • چهارگوشه­ی بدنه­ی اصلی به وسیله­ی فاق، زبانه، چشب و میخ به هم متصل می­شوند.
  • دارای دستگیره که به صورت فرورفتگی در بدنه تعبیه شده است.
  • ابعاد داخلی هر قاب برای بدنه­ی کندو: طول ۲/۴۳ سانتی­متر و عمق یا عرض ۳/۲۰ سانتی­متر است.
  • مشهورترین و پر مصرف­ترین اندازه طبقات عبارتند از: با عمق ۸/۱۶، ۴/۱۴، ۴/۱۹ سانتی متر.
  • در بدنه­ی هر کندو برای پرورش نوزادان ۱۰ قاب قرار داده می­شود ولی در طبقات جهت ذخیره عسل معمولاً ۹ قاب و حتی گاهی ۸ قاب قرار می­دهند.
  • کفی کندو که بدنه­ی کندو روی آن قرار می­گیرد، شامل یک تخته­ی مسطح است، به طول ۵۶ و عرض ۶/۳۸ سانتی­متر که در زهواره­های جانبی(طرفین طولی و عرض عقب)به عمق ۳/۳ سانتی­متر مستقر شده است.
  • در پوش داخلی کندو صفحه­ای چوبی و معمولاً به ضخامت ۲/۳ میلی­متر است که در یک زهواره به کلفتی ۲/۲۲ میلی­متر مستقر شده است.
  • معمولاً یک سوراخ بیضی شکل در وسط درپوش داخلی تعبیه شده برای خارج کردن زنبورها از طبقات حاوی عسل است.
  • در پوش کندو با زهواره­ای به عرض ۳/۶ سانتی­متر نصب شده به گونه­ای که به صورت تلسکوپی روی کندو قرار داده می­شود، به طوری که حدود ۸/۳ سانتی­متر آن لبه­ی فوقانی کندو را احاطه می­کند.
  • دارای پوشش گالوانیزه برای درپوش روی کندو.
  • رنگ سطح خارج کندو، سفید یا رنگ­های روشن است. رنگ­های تیره حرارت بیشتری را جذب کرده و در دمای داخلی کندو اختلال ایجاد می­کنند. سطح داخلی کندو را نیز نباید رنگ کرد.
  • چوب مصرفی برای ساختن کندو متناسب با امکانات منطقه است، معمولاً چوب انواع درختان کاج، صنوبر، سرو، کبوده، راش، روسی و غیره را می­توان برای ساختن کندو به کار برد.
توجه: به کار بردن موادی چون پلاستیک، پلی­اتیلن، استیروفوم و.. برای ساختن کندو، جایگزین خوبی به جای چوب برای ساختن کندو نیست. این گونه مواد به خاطر سبکی بیش از حد، عدم تهویه کافی، داشتن مواد شیمیایی مصنوعی بر رفتار و عملکرد زنبورها تاثیر منفی می­گذارند.
مشخصات کندوی دادانت تغییر یافته
  • این نوع کندو دارای گنجایش ۱۱ قاب است.
  • طول قاب­ها به اندازه­ی قاب­های کندوی لانگ استروت و عمق یا عرض داخلی آنها ۷/۲۵ سانتی­متر است.
  • بدنه­ی کندو به عمق ۵/۲۹، طول ۵/۴۶ و عرض ۴۳ سانتی­متر در قسمت داخلی است.
  • بقیه خصوصیات کندوی دادانت تغییر یافته مشابه کندوی لانگ استروت است.
  • کندوی دادانت تغییر یافته اساساً توسط زنبورداران ساکن (غیر مهاجر) مورد استفاده قرار می­گیرد.
مشخصات کندوی تغییر یافته لانگ استروت (۸قابه):
  • عرض داخلی آن حدود ۳۱ سانتی­متر و گنجایش ۸ قاب را دارد. این کندو برای تولید عسل شان مورد استفاده قرار می­گیرد.
  • دارای قاب­های محکم که هر قاب می­تواند به خوبی یک ورقه­ی مومی آج­دار را در خود جای دهد و محکم نگه دارد. همچنین در مراحل مختلف جابه­جایی و استخراج عسل در داخل دستگاه اکستاکتور به خوبی دوارم آورد و چندین سال سالم باقی بماند.
  • زهواره بالایی قاب در سطح زیرین دارای شیاری طولی به عرض ۵/۳ میلی­متر و عمق ۹/۷ میلی­متر است. زهواره­ی زیری قاب معمولاً دارای کلفتی ۵/۹ میلی­متر، عرض ۸/۱۹ میلی­متر و طول ۹/۴۴ سانتی­متر است.
برگه موم آج­دار
برگه­ی موم آج­دار ورقه­ی نازکی از موم خالص زنبورعسل است که خطوط سلول­های شش ضلعی زنبورعسل در دو طرف آن درج شده است. برگ موم آج­دار از اکتشافات مهمی است که باعث پیشرفت حرفه­ی زنبورداری شد. این اککتشافات در نیمه­ی قرن ۱۹ میلادی انجام شد. این برگه­ی آج­دار محور شان زنبورعسل است. به این معنی که زنبورها سلول­های خود را به شکلی افقی در دو طرف آن روی خطوط درج شده روی آن ساخته و بالا می­آورند. برگه موم آج­دار به وسیله­ی سیم درون قاب محکم می­شود.
برای ساختن برگه­های مومی باید از موم خالص زنبورعسل استفاده کرد. قبل از برگه­سازی باید نسبت به تصفیه موم و گرفتن ناخالصی­های آن اقدام کرد. موم را در ظروف دو جداره و به­وسیله­ی حرارت غیرمستقیم ذوب می­کنند، سپس به صورت ورقه­های نازک در می­آورند و نهایتاً به­وسیله­ی دستگاه پرچ موم،آج­دار می­شوند.
برگه­های موم آج­دار که برای تولیدعسل به شکل شان تولید می­شود با شان­هایی که برای پرورش نوزادان تولید می­شود تا حدودی متفاوت است. برای تولید عسل شان از موم­های روشن و برگه­ی نازک و برای پرورش نوزادان از موم­های تیره وبرگه­ی ضخیم­تر استفاده می­کنند.
پس از سیم­کشی قاب، برگه­ی موم آج­دار در زیر سیم­های قاب قرار داده می­شود و به­وسیله­ی آب جوش، گرم می­شود ردیف­های سیم­ها در داخل برگه­ی موم فرو برده می­شوند به گونه­ای که سیم­ها کاملاً در محور برگه قرار گرفته ولی نباید برگه­ی موم پاره شود.
برای تحریک زنبورها به شان­سازی و بافتن برگه­ی موم آج­دار باید در زمانی­که قاب­های برگه­ی موم آج­دار را در کندو­ها قرار می­دهید، درجه­ی حرارت محیط حداقل به ۲۵ سانتی­گراد رسیده باشد و ضمناً شهد فراوان نیز باشد . اگر شهد جاری نباشد می­توان با تغذیه مصنوعی زنبورها با شربت شکر ۵۰ درصد ، آنها را تحریک به موم­سازی و شان­سازی کرد.
توصیه می­شود در کندوهای یک طبقه، قاب حاوی برگه­ی موم آج­دار نزدیک به محل پرورش  نوزادان مثلاً در جایگاه قاب سوم از کنار کندو قرار داده شود. اگر کندو دو طبقه و یا بیشتر است باید قاب حاوی برکه­ی موم در طبقه­ی فوقانی محل پرورش نوزادان قرار داده شود تا زنبورها آن را بافته و با شان تبدیل کنند.
اندازه و شکل سلول­های زنبورعسل
پژوهشی جدید نشان می­دهد که سلول­های کندو، ابتدا به شکل دایره ساخته می­شوند. سپس دایره­ها به تدریج بر اثر نرم شدن و جریان یافتن آرام موم به شکل شش ضلعی در می­آیند.موم به کار رفته در ساختمان کندو در اثر گرمای ناشی از فعالیت زنبور کارگر به حالت نیمه­ذوب در آمده و پس از آن شکل شش ضلعی به خود می­گیرد.
هرکدام از سلول­های مومی درون کندو به شکل یک شش ضلعی زیبا و بی­نقص ساخته می­شود و دیواره­های نازک، آن­قدر قدرت را دارند که نه تنها ساختار کندو را حفظ می­کنند بلکه هوشمندانه­ترین روش برای نگهداری عسل است.
هندسه­دان یونانی قرن چهارم میلادی به نام پاپوس الکساندریا درباره­ی این شگفتی طبیعت نوشت:« به کمک محاسبات هندسی خاص، زنبورها می­دانند که شش ضلعی شکلی مناسب­تر از مربع و مثلث است و با مصرف مصالح کمتر، عسل بیشتری را در خود جای می­دهد.»
چارلز داروین نیز از جمله نخستین کنندگان کندوی زنبور عسل بود و در مدح این ساختار طبیعی نوشت:« بهترین روش برای صرفه­جویی در موم و کار است.» اما زنبورها چگونه موفق به چنین کاری می­شوند؟
زنبورها که به ظاهر با انرژی زیادی کار می­کنند، دوشادوش هم به دور خود استوانه­هایی می­تنند و پس از آن با پوسته­های مومی خمیری یک به یک، حفره­های سه گوش ایجاد شده بین استوانه­های کوچک ۶میلی­متری را پر می­کنند.
در مرحله­ی بعد گرمای ۴۵درجه­ای ناشی از فعالیت زنبورها  باعث به جریان افتادن موم به شکل مایعی چسبناک می­شود. در قسمت اتصال استوانه­ها، انبساط سطحی موجب کِش آمدن موم به شکل خمیر می­شود و آن را به قسمت بالا هدایت و دست آخر، یکایک  گوشه­های شش ضلعی را تشکیل می­دهد. در جریان این روند دیواره­های سلول به طور مداوم در حال کشیده شدن هستند و در نهایت با یکدیگر ترکیب و به شکل خطوطی صاف در می­آیند.
شان­های زنبور عسل تشکیل شده است از تعداد زیادی از این شش ضلعی­ها، هر سلول ۶ دیوار دارد که هر دیوار با سلول مجاورش مشترک است. شان­سازی به صورت عمودی انجام می­شود اما هر سلول نسبت به محور شان کاملاً عمود نیست، بلکه با زاویه ۹ تا ۱۴ درجه به سمت بالا تمایل دارد. این شیب باعث می­شود که لاروهای درون سلول­ها به بیرون نلغزد وسقوط نکنند، همچنین، مواد غذایی در داخل سلول­ها به راحتی قرار می­گرند و خارج نمی­شوند.
مشخصات سلول­های شان:
  • ضخامت کف سلول برای پرورش نوزادان حدود ۶۳۵/۰میلی­متر است ولی پس از فعالیت زنبور در آن به حدود ۲۰۳۲/۰ میلی­متر می­رسانند و تبدیل به شان می­شود.
  • ضخامت دیواره سلول­های شان نیز حدود ۰۶۳۵/۰ میلی­متر است.
  • اندازه سلول­های زنبورعسل بسته به گونه و نژاد زنبورعسل متفاوت است ولی در نژادهای معروف گونه­ی زنبورعسل غربی در روی شان در هر سانتی­متر مربع حدود ¾ سلول کارگر و ۶/۲ سلول نر وجود دارد.
توصیه: با توجه به رشد و نمو لارو درون سلول­های شان و نفوذ پوسته­های لاروی در دیواره­های سلول که باعث ضخیم شدن دیواره­های سلول و کوچک شدن آن می­شود، هر چند سال یک مرتبه شان­های کهنه را ذوب و پس از تصفیه کردن، آن­ها را مجدداً تبدیل به برگه­ی موم آج­دار کنید و در اختیار زنبورها قرار دهید تا تبدیل به شان تازه­بافت شوند.
فصل دوازدهم
وسایل و تجهیزات عمده زنبورداری
دستگاه دودی
آیا می­دانید که زنبورعسل موجودی صددرصد وحشی است و توسط انسان مهار نشده است؟ همان­طور که انسان برای مهار کردن اکثر موجودات وحشی، راهی یافته است تا آنها را مطیع خود کند، برای رام کردن زنبورعسل نیز روش­هایی را یافته است. یکی از این روش­های مهار کردن و آرام کردن آن­ها از طریق دود است. آنها از دود و گاز حاصل از سوختن  مواد چوبی و پارچه­ای می­ترسند و محل استقرار خود را ترک می­کنند و به نقاط کم­دود می­روند. اگر در کندوی عسل دود داده شود زنبورها حتی منطقه پرورش نوزادان خود را نیز ترک می­کنند. زنبوردارها نیز از این رفتار زنبور استفاده کرده و دستگاه­های مختلفی را برای این کار ساخته­اند. اجسام نیم­سوخته را که در حال دود کردن هستند در داخل آنها قرار می­دهند و در هنگام بازدید از کندوها و یا انتقال آنها به نقاط دیگر از آنها استفاده می­کنند. دستگاه­های دودی برحسب سلیقه افراد و کشورهای مختلف به اشکال مختلف ساخته شده­اندولی همه­ی آنها یک هدف را دنبال می­کنند. دور کردن جمعیت زنبورها از محلی که زنبوردار می­خواهد بازدید کند. چنین مواقعی عبارتند از:
بازدید بهاری، تغذیه­ی کمکی زنبورها، ذخیره­ی غذای زمستانه، تغذیه­ی پائیزی، بچه­گیری، درمان بیماری­ها، تعویض ملکه، تهیه زنبور پاکتی، تهیه زهر زنبورعسل، تهیه کندوهای جفتگیری و…
مواد سوختی این دستگاه­ها معمولاً از گیاهان و یا از پارچه­های از جنس کتان، پنبه­ای و یا کود خشک حیوانات، توتون یا تنباکو انتخاب می­شوند.
لازم به ذکر است که هنگام بازدید از کندو مقدار کمی دود از دریچه پرواز وارد کندو می­کنند و کمی در بالای سطح کندو دود می­دهند. هرگز نباید دود را در عمق کندو و داخل ناحیه نوزادان فرستاد، چون ممکن است به آنها صدمه بزند و ملکه نیز از کندو خارج شود و زنبورها بیشتر عصبانی شوند و به زنبوردار حمله می­کنند.
کلاه توری و لباس کار
کلاه توری یا سرکش وسیله­ای است که هنگام کار با زنبور روی سر گذاشته می­شود و صورت، سر و گردن را می­پوشاند تا زنبوردار از نیش زنبور در امان باشد. کلاه توری دارای انواع و اقسام مختلفی است که از نظر شکل ظاهری، طرح و جنس آن متفاوت هستند.
کلاه توری بخشی از لباس زنبورداری است. این لباس­ها معمولاً یکسره است و همراه با دستکش مخصوص و چکمه استفاده می­شود تا تمام بدن از نیش زنبور محافظت شود. استفاده از لباس کار مناسب نیز به همه­ی زنبورداران توصیه می­شود. لباس کار بهتر است یک تکه، سفید رنگ و یا زردرنگ باشد زیرا این رنگ­ها به زنبور آرامش می­دهد. همچنین لباس کار باید تمام سطح بدن را بپوشاند و بهتر است که سر آستین­ها و در قسمت مچ پا لباس کار کش­دار باشد به گونه­ای که زنبورها نتوانند وارد بدن شوند.
استفاده از دستکش تا زمانی که دست­ها نسبت به نیش زنبور مصونیت پیدا نکرده لازم است اما پس از آن، کارها بدون دستکش راحت­تر انجام می­شود. بهتر است تا توری قسمت جلوی صورت سیاه­رنگ باشد تا هنگام بازدید بتوان نوزادان سفید رنگ زنبورها را در داخل سلول­ها به راحتی رویت کرد.
کاردک
این وسیله که برای کار زنبورداری بسیار ضروری است دارای اشکال و انواع مختلف است. جنس آن معمولاً از فولاد است تیغه­ی آن به شکل­های مختلف است و هر کدام کاربردهای متفاوت دارد. کاردک قطعه­ای است فولادی به طول حدود ۴/۲۵ سانتی­متر است که در انتهای خمیده شده آن سوراخی تعبیه شده است از آن برای کشیدن میخ استفاده می­شود.
کاردک برای تراشیدن و تمیز کردن موم، بره­موم چسبیده به دیواره­های کندو و سطح شان­ها و.. به کار برده می­شود. ضمناً درصورت لزوم به عنوان اهرم از آن می­توان استفاده کرد.
برس زنبور
این وسیله باید همیشه تمیز باشد زیرا برای جدا کدن زنبورها از روی شان­های عسل، نوزادان و یا سلول­های ملکه به کار برده می­شود . برای تمیز ماندن آن باید هرچند وقت یک­بار آن را بشویید. در صورتی که به این وسیله دسترسی ندارید می­توانید از پر مرغ یا پر غاز استفاده کنید.
دستگاه مولد باد
به جای استفاده از برس از این دستگاه استفاده می­کنند تا زنبورها را زا روی شان جدا کنند و آن دستگاه وسیله­ای برقی است که تولید باد می­کند و باد حاصل شده از طریق لوله­ای مخصوص به بیرون هدایت می­شود که چون سرلوله­ را به طرف شان­ها بگیرند زنبورها را از روی آن جدا می­سازد.
شبکه­ی ملکه
کاربرد این شبکه برای جدا کردن منطقه­ی پرورش نوزادان از محل ذخیره­ی عسل در طبقات کندو است. همچنین در برخی از مراحل پرورش ملکه نیز از این وسیله استفاده می­شود.
و آن صفحه­ای فلزی است به اندازه ابعاد کندو که دارای سوراخ­ها یا شکاف­هایی به قطر ۴/۴ میلی­متر است و تنها زنبورهای کارگر توان عبور از آن را دارند و آن را باید بین بدنه و طبقات قرار دهند.
 شربت­خوری ۲، قفس­های معرفی ملکه به کندو ۳، تله گرده گیر ۴ (وسیله­ای برای جمع­آوری گرده از پاهای زنبورهای کارگر)، کاردهای درپوش­برداری شان­های عسل ۵ (برای درپوش­برداری شان­های عسل) ، دریچه یا دروازه­ی یک طرفه (برای جدا کردن زنبورها از روی شان­های عسل به کار برده می­شود.)
دستگاه اکستراکتور
دستگاهی است که برای جدا کردن عسل از شان­ها استفاده می­شود. قبل از اینکه شانه­های عسل داخل این دستگاه گذاشته شود باید شان­ها را درپوش­برداری کنید تا عسل به راحتی از شانه­ها جدا شود.
دستگاه عسل پُرکن
دستگاهی است بکه برای پر کردن ظروف مختلف عسل مورد استفاده قرار می­گیرد. حجم این دستگاه­ها متفاوتند و نوع دستی و برقی آن مورد استفاده قرار می­گیرد، در دستگاه­های جدید الکتریکی، عسل به وسیله­ی حرارت المنت و یابخار آب گرم و نیز به طریق بهم زدن مخصوص، از شانه­ها خارج می­شود.
ترازو
یک کندو را روی ترازو قرارداده و اطارفش را هم خوب بپوشانید تا از باد و باران . آفتابآسیب نبیند. در بهار و تابستان با کنترل همه روزه (مثلاً ساعت ۸ صبح) می­توان از وضع باروری جمعیت و وضع باردهی منطقه آگاه شد و در صورت عدم افزایش کافی وزن کندو نسبت به روز پیش، باید فوری کندوها را به نقطه­ی پر گل دیگری انتقال داد. در زمستان هر ۱۵ روز یک بار کندوها را وزن کنید. از سبک شدن وزن کندوها به وضع داخلی جمعیت­ها می­توان پی برد. از قپان هم می­توان برای همین منظور استفاده کرد.
سطل­های عسل
عسل را پس از اکتراکتور کردن داخل سطل­های بزرگ یا متوسط پلاستیکی ریخته، ۲۴ ساعت در گوشه­ای به حال خود می­گذارند تا تمام موم­های ریزی که در اثر اکستراکتور کردن عسل با آن مخلوط شده­اند روی عسل­ها بیایند و جدا کردنشان از عسل آسان باشد.
صافی دوبل
این وسیله از ۲ صافی درست شده که روی یکدیگر قرار دارند. عسلی را که روز قبل اکستراکتور شده بود نخست موم­هایی که روی عسل آمده با یک قاشق برداشته در ظرفی می­ریزند، آنگاه عسل نسبتاً صاف شده را که فقط اندکی موم داخلش وجود دارد از صافی دویل می­گذرانند تا بقیه موم­ها هم گرفته شود. آنگاه عسل کاملاً صاف شده را در ظرف دلخواه ریخته به بازار عرضه می­دارند.
هم­زن عسل
عسل پس از سفت و متبلور شدن، هنگام خوردن معمولاً ذراتش روی زبان مثل شن ریز(ماسه) حس می­شود که چندان خوش آیند نیست.
به محض شروع به سفت شدن، مدت یک هفته هر روز حدود ۱۰ دقیقه عسل را در داخل ظرف با دستگاه هم­زن خوب هم بزنید. در این حال پس از سفت شدن مثل کرده روی زبان نرم و مطبوع حس خواهد شد.(جنس هم­زن آن بهتر است از استیل باشد تا زنگ نزند.)
وسایل برداشت محصول موم
دستگاه تصفیه موم برقی
طرز کار این دستگاه به این طریق است که صفحه­ی پایین به وسیله­ی برق گرم می­گردد و با فشار از بالا به وسیله­ی صفحه­ی دیگر چوبی که تنها سطح تماس آن با موم فلزی می­باشد موم­های ذوب شده به داخل ناودانی که دور تا دور صفحه­ی پایینی گذاشته شده روان گشته و از آنجا به داخل سطلی که زیر آن قرار می­دهند می­ریزد.
معمولاٌ بین ناودان و سطل یک صافی قرار می­دهند تا مواد زائدی که اغلب همراه موم­های ذوب شده روان می­گردند در آنجا متوقف گشته و به داخل سطل نروند. به این وسیله موم داخل سطل خالص­تر و بهتر به دست می­آید.
تصفیه موم به وسیله انرژی خورشیدی
این دستگاه می­تواند از تخته و یا از فلز درست شود. سطح بالای آن از شیشه درست شده است. مواظب باشید. باید دو صفحه­ی شیشه به فاصله حدود یک سانتی­متر از یکدیگر تعبیه گردد تا نور خورشید بتواند داخل آن را خیلی زیادتر گرم کند و در نتیجه موم به سرعت ذوب شود. کف داخلی آن حتماً فلزی باشد، در قسمت جلو یک سوراخ می­گذارند که داخلش یک شبکه­ی توری فلزی قرار داردتا مانع خروج مواد زائد که در موم تصفیه نشده هست گردد. زیر سوراخ یک سطل پلاستیکی یا فلزی می­گذارند تا موم­های ذوب شده قطره قطره به داخل آن بچکند. این موم تصفیه­کن برای مناطق گرمسیر که تابستانی داغ دارد بسیار خوب است.
جعبه­ب فوق باید مطلقاً منفذی نداشته باشد تا گرما در داخل آن حبس و موم آب شود. هرگاه همین جعبه تنها با یک صفحه از شیشه درست شده باشد معمولاً نتیجه­ای نمی­دهد.
دیواره ساز
دستگاهی است که موم را قالب زده  و صفحات موم را درست می­کند.
دو نوع از آن امروزه در بازارها دیده می­شوند. قالب زن صفحه­ای و قالب زن چرخی. معمولاً قالب زن چرخی با دست چرخانده می­شود ولی انواع برقی و موتوری آن نیز وجود دارند.
قرقره سیم گالوانیزه
از آن در سیم­دوز کردن قاب­های کندو استفاده می­شود. گالوانیزه بودن سیم باعث می­شود که هرگز زنگ نزند.
تخته­ی موم دوز
موم قالب زده و قاب سیم­کشی شده را به منظور دوختن آنها با یکدیگر روی هم قرار می­دهند. برای دوختن باید همیشه روی تخته­ی موم­دوز یک پارچه­ی خیس شده گذاشت و بعد رویش ورقه­ی موم قالب زده(دیواره) و سپس قاب سیم­کشی شده را قرار داد تا هنگام دوختن موم با قاب، این پارچه مانع چسبیده موم به تخته­ی موم دوز گردد. پارچه را هر بار پس از دوختن یک قاب با موم باید دوباره خیس کرد و باز روی تخته­ی موم­دوز پهن کرد. در غیر این صورت موم به پارچه خواهد چسبید.
موم­دوز
از یک چرخ­دندانه­دار درست شده که با فشار دادن آن بر روی سیم قاب، سیم به موم دوخته و دیواره درست می­شود. البته در زیر سیم و روی پارچه­ی خیسی که روی تخته­ی موم­دوز قرار دارد یک ورقه­ی موم قالب زده به بزرگی قابی که ورقه­ی مومی باید به داخلش دوخته شود، گذاشته شده که موم دوز با فشار دادن سیم آن را به سیم می­دوزد.
موم­بُر
از یک دایره­ی فلزی با لبه­ی تیز درست شده و دارای دسته­ای چوبی است که دایره فلزی می­تواند در داخل دسته­ی چوبی به دور مرکزش بچرخد.با فشار دادن آن روی صفحه­ی مومی قالب زده و چرخاندنش روی آن، می­توان صفحه­ی مومی را به اندازه­های دلخواه برید. برای مستقیم بریدن موم­ها می­توان از خط­کش استفاده کرد.
فشار دهنده دستی
وسیله­ای است دستی که با قرار دادن قطعه­ای از شان در کیسه و قرار دادن کیسه لای دو صفحه فشرده­ساز، می­توان با نزدیک کردن دو دسته­ی این وسیله به هم، عسل مایع را استخراج کرد. از این وسیله در مواقعی استفاده می­شود که مقدار شان کم باشد و ارزش استفاده از اکستراکتورهای بزرگ را نداشته باشد.
چاقوهای درپوش­زدایی برقی
از این چاقوها برای برداشتن درپوش مومی حجره­ها قبل از استخراج عسل مایع استفاده می­شود. مدل­های مختلفی از این نوع چاقو ساخته شده است. در شکل روبه­رو، چاقویی با تیغه­ی فولادی، ضدزنگ، تیز و با کلید روشن -خاموش روی دسته­ی آن، دیده می­شود. در شکل دیگری، چاقویی با تیغه­ی فولادی ضد زنگ و مجهز به ترموستات برای کنترل آسان و خودکار درجه حرارت دیده می­شود.
چنگال درپوش­زدایی شانه­ای
زنبورداران خبره می­توانند برای درپوش­زدایی شان­های عسل قبل از استخراج عسل مایع ، از این چنگال با سرعت بیشتر برای درپوش­زدایی استفاده کنند. در استفاده از این نوع چنگال، دندانه­ها زیر درپوش­های مومی سطح حجره­های شان می­لغزند و بدون جمع شدن موم در پایه دندانه­ها، به سرعت عمل درپوش­زدایی انجام می­شود.
سینی درپوشش­زدایی
در پوش­های مومی برداشته شده توسط چاقو یا چنگال درپوش­زدایی قبل از عبور از صافی  این سینی، ذوب می­شود. پس از سرد شدن، موم­ها به شکل تکه­ای در می­آیند که می­توان آن را از عسل جدا کرد.
دستگاه درپوش­زدایی برقی
این دستگاه از سه قسمت تشکیل شده است: ا- ذوب کننده کوچک موم ۲- پایه ذوب کننده کوچک .۳- مخزن جمع­آوری مواد شان­های درپوش­زدایی شده که از آن برای حمل  شان­های بی­درپوش­ شده به اتاق استخراج عسل یا محل استقرار دستگاه استخراج عسل استفاده می­شود. این دستگاه، روی یک ضربه­گیر لاستیکی سوار می­شود . و با استفاده از یک تیغه برقی با فرکانس بالا عمل درپوش­زدایی را انجام می­دهد. در کار کردن با این دستگاه، قاب­ها به سادگی از روی تیغه عبرو داده می­شوند. کار با این دستگاه بسیار ساده است و در سراسر دنیا زنبورداران عمده از آن استفاده می­کنند.
دستگاه استخراج عسل دستی
با این دستگاه که شبیه سطل پلاستیکی است . می­توان در هر نوبت، چهار قاب درپوش­زدایی شده را به طور دستی از عسل خالی کرد.
دستگاه استخراج عسل دستی با بدنه فلزی
این دستگاه با ظرفیت­های مختلف برای استخراج عسل مورد استفاده قرار می­گیرد. بدنه دستگاه روی پایه مخصوص مستقر می­شود و پس از نهادن قاب­ها در گیره­های حول محور گردان وسط، با چرخاندن دسته محور به گردش در می­آید و به علت ایجاد نیروی گیریز از مرکز، عسل درون حجره­های شان­ها به طرف خارج، یعنی؛ بدنه داخلی پرتاب و به سمت کف دستگاه جاری می­شود که می­توان با باز کردن شیر دستگاه، عسل مایع را از آن خارج کرد.
دستگاه استخراج عسل برقی
که در ان ۲۰ قاب کوچک عسل به صورت دایره­ای حول محود گردان وسط قرار می­گیرد. انتخاب نوع و ظرفیت دستگاه استخراج عسل و دستی یا برقی بودن آن بستگی به نیاز زنبوردار دارد. زنبوردارانی با تعدا اندک کندو ممکن است نیاز خود را با یک فشار دهنده دستی برطرف کنند، در حالی که زنبورداران تجارتی ممکن است به دستگاه­های بزرگ­تری نیاز داشته باشند.
محافظ سلول ملکه و سوزن­های پیوند
۱-در پرورش مصنوعی ملکه، اگر سلول ملکه بدون محافظ به کلنی مغ=عرفی شود، ممکن است زنبورهای کارگر آن را تخریب کنند. قرار دادن سلول ملکه در یک محافظ باعث می­شود تا زمانی که ملکه از سلول خارج نشده، کارگران نتوانند آن را تخریب کنند. ۲- یک سوزن پیوند سلول ملکه مجهز به شیشه ذره­بین. ۳- نوع دیگری از سوزن پیوند سلول ملکه. ۴- دقیق­ترین نوع سوزن پیوند سلول ملکه که برای افراد چپ دست یا راست دست باید نوع مناسب خریداری شود.
وسایل تولید ملکه
قاشق پیوند
میله­ای است که یک سر آن را مثل قاشق، اندکی پهن کرده­اند و به وسیله­ی آن لاروها را از ته سلول برداشته و به داخل سلول مومی که مصنوعاً درست شده انتقال می­دهند تا بقیه رشدشان را در آنجا ادامه دهد.
فرم چوبی
به کمک آن سلول­های مومی را می­سازد و لاروها به داخل سلول­های مومی که به وسیله­ی آن درست شده منتقل می­شوند. قطر انتهایی این چوب یعنی قسمتی که به وسیله­ی آن سلول درست می­شود و نازک­ترین قسمت فرم چوبی است ۷ میلی­متر می­باشد.
قاب پیوند
لاروهای برداشته شده از سلول­های شان­ها به داخل آنها انتقال می­یابند. این سلول­ها می­توانند پلاستیکی و یا از موم باشند که به وسیله­ی فرم چوبی درست شده­اند. قاب پیوند از یک قاب معمولی درست شده که در آن ۲ یا ۳ تخته هریک به عرض یک سانتی­متر و هر سمت آنها تنها با یک میخ به قاب چسبیده­اند. به طوری که آنها را می­توان در محور همان میخ به سمت راست یا چپ چرخاند. تخته­ها می­توانند سوراخ سوراخ باشند. در این حال هر یک از سلول­ها را روی چوب پنبه­ای چسبانده، آن را داخل یکی از سوراخ­ها می­گذارند و یا بدون سوراخ بوده، روی هر چوب یک ورقه­ی مومی به پهنای یک سانتی­متر چسبانده و سلول­های پلاستیکی یا مومی را به آن می­چسبانند. بهترین پهنا برای این تخته­ها یک سانتی­متر توصیه شده­اند. زنبورهای کارگر لاروها را داخل سلول­های مزبور مرتب تغذیه می­کنند تا هنگامی که سر سلول­های ملکه با موم بسته شوند.
قاب پرورش ملکه
از یک قاب تشکیل می­گردد با دو محفظه که آنها هم مثل قاب پیوند در هر سمت تنها با یک میخ به قاب چسبیده­اند و در نتیجه  می­توانند به راست و چپ چرخانده شوند. داخل هر محفظه­ چندین قفسه ملکه با سلول­های سربسته­ی ملکه گذاشته و قاب را داخل جمعیت آویزان می­کنند تا به سلول­های سربسته­ی داخل آنها گرمای لازم برسد و تولید یابند.
قفسه­ی ملکه
قفسه­ای است از یک چوب یک تکه به طول ۶ و عرض ۴ و ضخامت ۲ سانتی­متر در داخل آن گودی کوچکی برای گذاشتن خمیر شیرین درست شده. یک طرفش با شبکه­ای سیمی و طرف دیگرش با طلق بسته شده. حدود ۱۵ تا ۲۰ عدد از آنها را داخل قاب پرورش ملکه گذاشته، قاب را داخل کندو آویزان می­کنند. سلول­های ملکه­ی سربسته­ای که داخل هریک از قفسه­ها گذاشته شده­اند با استفاده از گرمای داخل کندو پس از مدتی باز شده و ملکه­ها یکی پس از دیگری متولد می­گردند.
اهمیت اصلی قفسه­ی ملکه در این است که مانع دسترسی همه­ی زنبورها به ملکه و ملکه­ها به یکدیگر می­گردد و در نتیجه نمی­توانند یکدیگر را نیش زده و بکشند. به این وسیله همه­ی ملکه­ها زنده و سالم باقی می­مانند و ر موارد لزوم از آنها استفاده می­شود.
قفسه­ی بزرگ ملکه
به طول ۱۲ و عرض ۸ سانتی­متر به شکل قاب کوچکی که به یک طرفش با تور سیمی گرفته شده و سمت دیگرش باز است، در هر گوشه­ای یک میخ سربریده کوبیده شده.
این قفس برای تعویض ملکه در پاییز استفاده می­شود. در بهار برای توعیض ملکه از نوع دیگری از قفسه استفاده می­گردد. در ایران از قفسه­ای که ملکه را با آن از کشوری به کشور دیگر می­فرستند در تعویض بهاری ملکه استفاده می­کنند.
انکوباتور
در تولید مصنوعی ملکه پس از آن که سر سلول­های ملکه بسته شد آنها را بریده و داخل قفسه­ی ملکه می­گذارند. آن گاه قفسه­های ملکه را با ملکه­ها داخل انکوباتور در رمای ۳۵ درجه قرار می­دهند که معادل گرمای داخل کندو است. ملکه­ها پس از مدتی یکی پس از دیگری متولد می­گردند.
انکوباتورها انواع و اقسام دارند، نوع آنها مهم نیست، مهم آن است که بتوانند گرمای داخلی­شان را به ۳۵ درجه برسانند و پس از تنظیم، درجه حرارت ثابت بماند. از انکوباتور معمولی جوجه­کشی نیز می­تواند به همین منظور استفاده کرد.
دستگاه گرفتن ملکه
از آنجایی که گرفتن ملکه با دست، کاری نامطمئن است. زیرا اولاً خطر نیش خوردن از زنبورعسل وجود دارد، ثانیاً کافی است که با انگشت­ها ملکه را کمی بیش از طاقتش فشار داد چنین ملکه­ای معمولاً ناقص شده و از فعالیت تخم­گذاریش می­کاهد.
برای رفع این مشکل از ملکه­گیرهای شیشه­ای و یا فلزی استفاده می­شود که هیچ فشاری به ملکه وارد نمی­شود.

Add Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

عضویت در خبرنامه دریافت هفتگی اخبار
دنبال کنید