گرده گل و تغذیه زنبور عسل
تغذیه زنبورعسل
شهد و گرده که دو ماده اصلی غذای زنبورعسل است، خواص خارق­ العاده­ ای برای آن ذکر شده است. در کنار عسل و عسلک، گرده­ ی گل مهمترین غذایی است که زنبورعسل برای زندگی و رشد به آن نیاز دارد و آن را از روی گل­های گیاهان جمع­آوری و به کندو می­ آورد و صرف تغذیه لاروها می­کند. بدون گرده، لاروها و زنبورها قادر به ادامه حیات نیستند، البته مواردی وجود دارند که در مواقع ضروری برای مدت کوتاهی می­توانند تا اندازه­ ای جانشین گرده­ ی گل شوند و کمبود را نسبتاً جبران کنند ولی به عنوان جانشینی دائمی، مشکل و غیر ممکن است.
گرده به علت داشتن پروتئین بالا و مقادیری از ویتامین­ها، موادمعدنی و چربی­ها، ماده­ای مفید و مغذی برای انسان و نیز یکی از داروهای درمان ورم پروستات در آقایان است. همچنین اثرات شگفت­ انگیزی چون دادن نیروی جوانی، افزایش قدرت جنسی در مردها و.. دارد. بر اساس نظریات علمی، گرده از لحاظ تمامی اسیدهای امینه­ ی ضروری، ویتامین­ها، مواد معدنی و.. یک منبع غذایی غنی و مقوی به حساب می­اید.
تنها با دیدن خواص فیزیکی ظاهری عسل(شکل ظاهری، طعم، رنگ و عطر) نمی­توان با اطمینان کیفیت آن را مورد تایید قرار داد و تنها روش بدون خطا برای تعیین هویت یک عسل، همان تجزیه گرده گل است که تعداد بی­شماری از آن­ها در عسل وجود دارد.
ترکیبات موجود در دانه گرده
ترکیبات شیمیایی، رنگ و شکل گرده­ ی گل گونه­ های مختلف گیاهان متفاوت است، ولی ترکیبات عمومی آن عبارتند از: پروتئین، چربی، استرول، قندها، مواد معدنی، ویتامین­ها و مواد رنگی.
پروتئین: با توجه به گونه، بین ۷ تا ۳۵درصد و به طور متوسط حدود ۲۲۵ تا ۲۶ درصد است.
چربی» بین ۱۰ تا ۲۰درصد است                           قندها: بین ۱۳ تا ۳۶درصد است.
مهمترین قندهای گرده­ی گل­ها عبارت است: ساکارز، فروکتوز، گلولکز، گلاکتوز، مانوز، گزلوز، لاکتوز و نشاسته.
ویتامین­های مهم شناخته شده در گرده ­ی گل­ها عبارتند از: تیامین (B1)، ریبوفلاوین(B2)، نیک­و تینیک اسید(B3)، پانتوتنیک اسید(B5)، پیرودوکسین(B6)، اسیداسکوربیک (C)، بیوتین (H) و مقدار کمی هم ویتامین­های A، E  و D است.
مواد معدنی موجود در گرده­ی گل­ها عبارتند از: کلسیم، منیزیم، فسفر، آهن، سدیم، پتاسیم، آلومینیوم، منکنز، گوگرد، روی و مس.
مهمترین مواد رنگی موجود در گرده ­ی گل­ها کاروتن و گزانتوفیل است.
عواملی موثر در جمع­ آوری گرده توسط زنبورعسل
این عوامل به دو دسته تقسیم می­شود  ۱-شرایط خارجی کندو              ۲-شرایط داخلی کندو
  • شرایط خارجی کندو
درجه حرارت محیط، سرعت باد، وضعیت جوی(شرایط آب و هوایی بارانی، آفتابی، ابری، مه و شبنم و..) ویژگی پوشش گیاهی
درجه حرارت محیط: دمای ۲۵ تا ۳۵ درجه سانتی­گراد مناسب­ترین درجه حرارت برای فعالیت جمع­آوری گرده است.
سرعت باد: اگر سرعت باد زیاد باشد فعالیت برای جمع­آوری گرده متوقف می­شود. بهترین شرایط در این رابطه اگر جریان باد زیر ۲۰ کیلومتر در ساعت باشد فعالیت برای جمع­آوری گرده انجام می­گیرد.
وضعیت جوی: اگر هوا ابری و بارانی باشد فعالیت زنبورعسل برای جمع­آوری گرده محدود و متوقف می­شود. همچنین رطوبت بالا، مه و شبنم فعالیت زنبور را محدود و یا متوقف می­کند.
ویژگی پوشش گیاهی: خصوصیات فیزیکی دانه گرده روی فعالیت زنبور اثر می­گذارد مانند رنگ، عطر، اندازه و ساختار فیزیکی سطح رویی گرده.
مواد شیمیایی: وجود مواد شیمیایی روی بعضی گرده­ها در فعالیت چرایی گرده موثر است. مانند بعضی از استروئیدها که سبب جلب بیشتر زنبور می­شود.
  • شرایط داخلی کندو
  • وجود زنبوران: هر چه قدرت نوزادان بیشتر باشد فعالیت برای آوردن گرده بیشتر است.
  • زنبوران عسل معمولاً در سن سه هفتگی به بعد قادر به جمع­ آوری شهد، گرده و آب می­باشند.
  • یک زنبور برای تهیه یک محموله ۶ تا ۱۰ دقیقه وقت صرف کرده و روزانه ۶ تا ۸ مرتبه برای جمع­ آوری گرده گل از کندو خارج می­شود.
  • وزن متوسط یک محموله­ ی گرده بین ۱۲ تا ۲۹ میلی­گرم بر حسب نوع گیاه گزارش شده است.
  • زنبورعسل در طول یک روز حدود ۱ تا ۵۰۰ گل را ملاقات می­کند و بین ۱۰ تا ۳۰ میلی­گرم گرده را به کندو حمل می­کند.
گرده گل چیست؟
مجموعه ­ای از سلول­های نر تولید شده در بساک پرچم­های گل، گرده­ ی گل نامیده می­شود. هریک از دانه­ های گرده متشکل از چندین سلول نر گیاه است. زنبورعسل در جریان ملاقات با گل­ها برای جمع­ آوری شهد، دانه­ های گرده که به موهای سطح بدن وی می­چسبند را جمع­ آوری و به سبد گرده که در روی پاهای عقب قرار دارند منتقل و به صورت دانه­ های به هم فشرده­ای به کندو حمل می­کند. زنبورها، گرده را در داخل سلول­ های شان ذخیره می­کنند. آن­ها معمولاً مقداری عسل و بزاق دهان خود را به گرده اضافه می­کنند که به آن « نان زنبور» گفته می­شود. نان زنبور از نظر مواد غذایی ارزش بیشتری برای زنبورعسل دارد ولی نمی­توان آن را برای مدت طولانی انبار کرد؛ زیرا کیفیت آن در اثر تخمیر شدن از بین می­رود.
تحقیقات نشان داده است که گرده تازه نسبت به نان زنبور انبار شده دارای کیفیت بهتری است و تاثیر بیشتری روی تخم­ ریزی ملکه دارد. مقدار گرده­ ی تولیدی در گیاهان متفاوت است. مقدار تولید گرده در مقایسه با شهد تفاوت زیادی دارد. مطالعات بر روی گونه­ های جنگلی از نظر تولید گرده نشان داده است که راندمان تولید گرده بیشتر تحت تاثیر عوامل ژنتیکی و فیزیولوژیکی است. گرده­ ی گل­های مختلفی که زنبور با آنها ملاقات می­کند از نظر کیفیت و کمیت متفاوت دارند. برخی گل­ها از نظر گرده عالی، بعضی متوسط و برخی فقیر هستند. بنابراین گیاهان از نظر تولید گرده مانند شهد به چهار گروه عالی، خوب، متوسط و ضعیف تقسیم می­شوند.
مقدار گرده مورد نیاز زنبورها
بر اساس تحقیقات انجام شده برای اینکه یک زنبور کامل تولید شود ۱۴۵ میلی­گرم گرده­ ی گل لازم است؛ یعنی به ازای ۱ گرم گرده ۷ زنبور تولید می­شود. پس می­توان نتیجه گرفت که به طور متوسط یک کلنی با تولید یکصدهزار زنبور در سال نیاز به ۱۴/۵ کیلوگرم گرده دارد. همچنین برای اینکه نیزهای ضروری خود در مواقعی زمستانگذرانی و.. را انجام دهد این مقدار ۳ برابر افزایش می­یابد. در شرایط عادی یک کلنی باید حدود ۳ تا ۴ کیلوگرم( یک قاب پُر) گرده داشته باشد و در زمستان این میزان ۳ تا ۴ قاب گرده است که در صورت فقدان آن زنبور با مشکل مواجه می­شود که باید با مواد غذایی جایگزین، آن را جبران کرد.
نقش پروتئین در زنبور عسل
برای وزن زنبورهای عسل تازه متولد شده ۱۳% و زنبورهای با عمر ۵ روز ۵/۱۵% پروتئین لازم است. رشد و نمو اندام­ها مثل عناصر ساختمانی ماهیچه ­ها، غده ­ها و سایر بافت­ها به پروتئین نیاز دارند. احتیاجات کلنی­های زنبورعسل به پروتئین به­ وسیله­ ی دانه­ های گرده تامین می­شود، ولی دانه­ های گرده برای زنبورعسل فاقد انرژی است. اهمیت گرده به قدری است که در صورت تمام شدن گرده در طبیعت حداکثر ۲ تا ۳ هفته بعد پرورش نوزاد نیز متوقف می­شود، لذا بیشترین تلاش زنبورعسل برای جمع­آوری گرده است. این مسئله به قدری اهمیت دارد که اگر ذخیره گرده در کندو کاهش یابد و شرایط جوی متغیر باشد، زنبورهای کارگر از کندو خارج و مواد غیرقابل هضم شبیه گرده­هایی مثل خاکه اره و یا غذاهای آسیاب شده دامی را به کندو حمل می­کنند.
دانه­ های گرده به دو روش در کندو مصرف می­شود:
  • زنبورهای کارگر آنها را به عنوان منابع پروتئین، ویتامین، چربی و موادمعدنی مورد استفاده قرار می­دهند تا غدد تامین کننده­ غذای نوزادان(غدد ژله­ رویال) به طور عادی رشد کند. ژله­ رویال حاوی مقدار زیادی پروتئین است و برای تغذیه لاروهای جوان و ملکه به کار می­رود.
  • یکی دیگر از موارد مصرف گرده در کندو به عنوان منبع پروتئین به طور مستقیم برای تغذیه لاروهای مسن­تر و زنبورهای نر مورد استفاده قرار می­گیرد.
برای پرورش یک زنبور از زمان شروع لاروی تا تولد، ۲۱/۳ میلی­گرم ازت مورد نیاز است که به طور متوسط برابر با ۱۴۵ میلی­گرم گرده است. مقدار پروتئین خام موجود در دانه گرده بین ۸ تا ۴۰ درصد و متوسط آن ۲۳درصد است. در جیره غذایی زنبورعسل مقدار کل پروتئین باید بین ۲۳ تا۳۰ درصد باشد. اگر مقدار پروتئین در جیره غذایی زنبورعسل کمتر از ۲۳درصد باشد پرورش نوزادان متوقف می­شود.
ویتامین­ها در پرورش زنبورعسل
زنبورعسل ویتامین­ های مورد نیاز خود را از دانه­ های گرده که سرشار از ویتامین­های محلول در آب هستند، تامین می­کند. ۷ نوع ویتامین B کمپلکس، اسید اسکوربیک و اینوزیتول که معمولاً برای حشرات ضروری هستند، در دانه­ های گرده موجود است. ویتامین C به مقدار نسبتاً زیادی در دانه­ های گرده(۳۶۰ تا ۵۹۰ میلی­گرم در هر گرم وزن خشک) و به مقدار کمتر(۶۸تا ۱۱۸میلی­گرم در هر گرم وزن خشک) در گرده­ ی ذخیره شده در سلول­ها وجود دارد. زنبورهای پرستار برای پرورش یک لارو تا مرحله سربسته شدن نوزاد، به ۱۳۴ میلی­گرم پروتئین و ۴/۵ میکروگرم پیرودوکسین نیاز دارند. دانه­ ی گرده و نان زنبور نیز حاوی مقدار کمی از ویتامین­ های A، K،E است.
نحوه مصرف آب و تامین آن
زنبورعسل آب را در چینه­ دان(عسلدان) خود ذخیره و به کندو حمل می­کند. این کار توسط عده­ ای از زنبورهای کارگر(چراکننده) در منطقه انجام می­شود. مصرف آب عمدتاً برای خنک و مرطوب کردن داخل کندو، رقیق کردن عسل برای غذای لاروها وبرای مصرف خود زنبورها برای تعادل فیزیولوژیکی بدنشان لازم است.
نیاز به رقیق کردن عسل بیشتر در اوایل بهار، به دلیل نبودن شهد وجود دارد، پس از آن شهد به اندازه­ ی کافی به کندو آورده می­شود و نیاز به زنبورها به آب از این طریق برطرف می­شود. برای خنک کردن کندو در فصل تابستان زنبورعسل از آب استفاده می­کند. زنبورها از سطح شان بالا می­روند و با رقص مخصوص منبع آب را به دیگر زنبورها اطلاع می­دهند. زنبورها آبی را که در چینه­دان خود دارند به دیگر زنبورهای اطراف خود می­دهند و برای بازگشت مجدد به مزرعه پرواز می­کنند.
درجه حرارت منطقه ­ی پرورش نوزادان به طور شگفت­انگیزی در تمام سال و در تمام مدت شبانه­ روز ثابت و حدود ۳۴ تا ۳۵ درجه سانتی­گراد است. برای کاهش درجه حرارت داخل کندو، زنبورهای آورنده­ی آب، مقداری از آب را در نقاط مختلف کندو و به صورت قطراتی پراکنده می­کنند. عده­ای از زنبورها در مدخل سوراخ پرواز طوری قرار می­گیرند که سرشان به طرف بیرون و عده­ای نیز برعکس آن به طوری که سرشان به طرف داخل باشد. سپس با بال زدن شدید موجب به جریان افتادن هوای داخل کندو می­شوند . این عمل تقریباً شبیه عملکرد کولر آبی است.
برای تأمین آب باید زنبوردار کندوها را نزدیک مانبع آبی همچون چشمه، جوی؛ نهر، رودخانه یا دریاچه مستقر کند و یا تانک آبی را نزدیک کندوها قرار دهد و زیر شیری که آب از آن خارج می­شود تخته­ای به طور مورّب بگذارد و ظرف بزرگ پهنی را نیز در زیر آن قرار دهد تا به مرور و کم­کم آب تانک وارد آن ظرف شود و نیز تعدادی سنگ­ریزه داخل ظرف بریزد تا زنبور بتواند به راحتی روی تخته یا روی سنگ­ها فرود آمده و از آب استفاده کند.
مواد معدنی در پرورش زنبورعسل
دانه­ ی گرده گل، منبعی غنی از مواد معدنی است که مقدار آن ۹/۲ تا ۳/۸ درصد متغیر است. ۲۷ عنصر معدنی در دانه­ ی گرده و لارو زنبورعسل گزارش شده است است. بیشترین مقدار مواد معدنی موجود در بدن زنبورعسل را فسفر و پتاسیم تشکیل می­دهند. کلسیم، منیزیم، سدیم و آهن به مقدار کمتری وجود دارند. که چنین موادی برای سلامت زنبورها مفید و موردنیاز است لذا با این تفاسیر استفاده از عسلک به دلیل بالا بودن مواد معدنی فراوان برای زنبورهای عسل زیان­ آور است و طول عمر آنها را کم می­کند.
چربی و لیپیدها در پرورش زنبورعسل
چربی­های مود نیاز زنبورعسل نیز از طریق دانه­ ی گرده تأمین می­شود. اسیدهای چرب در بدن زنبورعسل عمدتاً از نوع اشباع شده و با زنجیره­ی بلند هستند. اسید اولئیک از اسیدهای چرب موجود در بدن زنبورهای عسل اعم از کارگر، ملکه و نر است که در گرده گل وجود دارد. به دنبال آن به ترتیب  اسید پالمتیک و اسید استئاریک قرار دارند که رابطه­ی نزدیکی با آنچه که در دانه­ های گرده یافت می­شود ندارند. بافت­های تشکیل دهنده­ ی بدن ملکه و زنبورهای عسل کارگر دارای ۲۴-متیلن کلسترول به عنوان استرول عمده  می­باشند و این ماده­ای­ست که هم گرده­ی گل و هم در ژل­ رویال یافت می­شود. زنبورعسل برای تولید ۱ گرم موم به ۸/۲ تا ۸ گرم و به طور متوسط به ۷/۴ گرم ساکارز نیاز دارد.
خوراندن گرده گل به زنبورعسل
به روش­های مختلف می­توان زنبورعسل را با گرده­ی گل تغذیه کرد:
  • قاب­های حاوی گرده را داخل کندو و نزدیک به محل لاروها قرار می­دهیم.
  • گرده را در آب قند و یا آب می­ریزیم و در بالای قاب­های کندو قرار می­دهیم.
  • گرده را با دیگر مواد غذایی مخلوط و به روش­های بالا در اختیار زنبور قرار می­دهیم.
  • گرده گل را در ظروفی کم­ عمق مثل بشقاب و یا سینی می­ریزیم و روی پوشش داخلی کندو قرار می­دهیم.
جایگزین­ های غذایی برای گرده گل
به طور کلی هیچ فرمولی از موادغذایی جانشین همیشگی برای گرده گل نمی­شود. از فرمول­های زیر به طور موقتی و در مواقع اضطراری می­توان استفاده کرد.
  • آرد سویا ۴ قسمت- مخمر(آبجو یا نانوایی) ۱قسمت-شیر خشک بدون چربی ۱ قسمت-عسل۲قسمت(به جای عسل می­توان از شربت ۲ به ۱ استفاده کرد. البته عسل بهتر است چون کیک به عمل آمده نرم و خوشخوراک­تر می­شود.)
  • آرد سویا۵/۲ قسمت- مخمر۱قسمت-شیر خشک بدون چربی ۱ قسمت -زرده­ی تخم­مرغ خام ۵/۰ قسمت.
  • آرد سویا ۱ قسمت-مخمر ۱ قسمت- شیر خشک بدون چربی ۱ قسمت – زرده تخم­مرغ خام ۵% قسمت- کازئین ۵/۱ قسمت.
  • فرمول تهیه یک کیک ۵۰۰ گرمی (برای یک کندو)
شیرخشک بدون چربی ۹ گرم- زرده خشک تخم­مرغ ۵ گرم – پودر شکر ۳۷۵گرم- آرد سویا ۵/۷۱ گرم- اکسی­تتراسیکلین ۱۸/۰- عسل ۱۸ گرم- سرکه ۸/۱ میلی­لیتر-آب ۵/۷۱میلی­لیتر.
  • فرمول جانشین برای تغذیه ۴۰۰ کلنی: شکر ۱۰۰ کیلوگرم- عسل ۵۰ کیلوگرم- آرد سویا ۲۰ کیلوگرم- مخمر آبجو ۵/۲ کیلوگرم- آب ۲۰ لیتر- ترمایسین ۲۰۰ گرم- سرکه ۵/۰ لیتر- شیر خشک بدون چربی ۵/۲ کیلوگرم.
طرز تهیه: تمام مواد آبکی را با هم مخلوط کرده و روی اجاق قرار می­دهیم. مواد خشک را نیز با هم مخلوط کرده و تدریجاً به آن اضافه می­کنیم و به مدت ۱۰ دقیقه در حرارت ۸۰ ئرجه سانتی­گراد قرار می­دهیم و آن را می­پزیم بعد می­گذاریم تا به آرامی سرد شود (حداقل ۴ تا ۵ ساعت). سپس آن را به شکل قرص­هایی از نان به وزن ۳۰۰ تا ۴۰۰ گرم درست می­کنیم. هر قرص برای تغذیه یک هفته کلنی کفایت می­کند.
یک فرمول مرسوم که اکثراً مورد استفاده قرار می­گیرد برای تهیه مکمل گرده عبارتند از : گرده ۱ قسمت- آرد سویا ۳ قسمت- شکر ۸ قسمت- آب داغ ۳ قسمت.
عضویت در خبرنامه دریافت هفتگی اخبار
دنبال کنید