گرده افشانی زنبور عسل
گرده افشانی زنبور عسل
اگر در زیر میکروسکوپ نگاهی به گرده افشانی (تولید مثل) گل­ها و گیاهان داشته باشیم با صحنه­ هایی بسیار خارق­ العاده­ ای روبرو خواهیم شد.
گرده افشانی با فرآیند تولید مثل یعنی؛ فرآیند انتقال گرده از پرچم (عضو نر گیاه یا گل) به روی کلاله­ ی (مادگی گیاه یا گل) همان گیاه یا گل و یا گل دیگری از همان گونه این فرآیند، فرآیندی مهم در چرخه­ ی زندگی گل­ها و گیاهان دانه­ دار است.
با توجه به اینکه دانه­ های گرده (هاگ)، قدرت حرکت ندارند، انتقال گرده افشانی به وسیله­ ی حشرات یا باد و یا روش­ های دیگر انجام می­شود. (روشی که در نهایت به آمیزش دو یاخته یا به عبارتی تولیدمثل گیاه منجر می­شود.)
گرده افشانی همان گرده ­هایی هستند که هر بهار به وسیله­ ی باد در هوا پراکنده شده و برای بسیاری از افراد دردسر ساز می­شوند و به نوعی ایجاد آلرژی و حساسیت دارند.
در حال حاضر حدود ۲۵۰۰۰۰ هزار گیاه گل دهنده روی زمین وجود دارد. گل­ها اندامی بسیارمهم در تولید مثل هستند و نقش کلیدی در گرده افشانی دارند. قسمت­های مختلف یک گل عبارتند از :
  • محور گل و آن ساقه­ای است که گل روی ان قرار دارد.
  • نهنج که کلیه قسمت­های مختلف گل روی آن قرار دارد و به پایه و اساس گل مشهور است.
  • کاسبرگ که شبیه برگ است که از گل­برگ­های جوان محافظت می­کند. در بعضی از گیاهان فاقد گلبرگ، کاسبرگ­هایی رنگی، شبیه گل­برگ وجود دارد.
  • گلبرگ که اندکی بالاتر از کاسبرگ و قسمت داخلی گل به حساب می­ آید و قسمت رنگی و عطردار گل است که تولید شهد و گرده می­کند. قسمتی است که جذب کننده­ ی حشرات گرده­افشان نیز است.
  • جام گل که به مجموعه ­ی گل­برگ­ها، گفته می­شود.
  • پرچم که قسمت نرینه­ گی گل است و شامل خود پرچم و میله­ ی پرچم است.
  • بساک انتهای میله­ ی پرچم و محل تولید گرده است. دانه­ ی گرده که نقش آن ایجاد پوشش خارجی برای محافظت از گامت­های نر است.
  • میله­ ی پرچم که نقش نگه داشتن پرچم را دارد.
  • قسمت مادگی گل که شامل کلاله، خامه و تخمدان و تخمک­ها است.
  • کلاله که قسمت بالایی اندام ماده است و معمولاً مسطح و محل پذیرش دانه­ ی گرده است. این قسمت دارای شیره چسبنده است که وقتی دانه­ ی گرده روی ان قرار می­گیرد.محکم به کلاله می­چسبد.
  • خامه که زیر تخمدان قرار دارد و به شکل لوله است و گرده از میان آن عبور می­کند و به تخمدان می­رسد.
  • تخمدان که قسمت پایین و متورم مادگی است که شامل تخمک­ها و برچه است. که سرانجام تبدیل به میوه می­شود.
  • تخمک که حاوی گامت­های ماده است و در اثر فرآیند گرده افشانی و تلقیح تبدیل به بذر می­شوند.
گیاهان از نظر گل به دو جنسه وتک پایه ودو پایه تقسیم می­شوند. گل­های دو جنسه گل­هایی هستند که دارای نر و مادگی می­باشند. این درختان بیشتر در مناطق معتدل قرار دارند مثل سیب، گلابی، به، هلو، شلیل و…
گیاهان تک پایه یا تک جنس گل­هایی هستند که گل­های نر وماده جدا از هم و روی یک درخت قرار دارند. مثل آناناس، گردو، بلوط، فندق و ذرت و…
گیاهان دو پایه آنهایی هستند که گل­های نروماده جدا از هم و روی درختان متفاوت قرار داند مثل کیوی، خرما، خرمالو، پسته، اسفناج، مارچوبه، وانیل و…
عوامل گرده افشان
در عملیات گرده افشانی چه مستقیم و چه غیرمستقیم، عوامل مختلفی دخالت دارند تا موجبات رسیدن گرده­ ها به تخمدان را فراهم آورند. این عوامل عبارتند از:
۱-گرده افشانی توسط قوه جاذبه­ ی زمین . ۲-گرده افشانی در نتیجه تماس ۳-گرده افشانی به وسیله باد. ۴-گرده افشانی به وسیله حرارت  ۵-گرده افشانی به وسیله آب  ۶- گرده افشانی توسط حیوانات و پرندگان
۷-گرده­افشانی توسط انسان­ها که این گرده افشانی را ، گرده افشانی مصنوعی نیز می­نامند. مثل گرده­افشانی درخت خرما و وانیل.
توجه: گرده افشانی توسط زنبورعسل نسبت به دیگر عوامل گرده ­افشان برتری دارد، زیرا:
۱-جمعیت زیاد زنبورعسل ۲- شعاع پرواز زنبورعسل  ۳-وفادارای زنبوران عسل به یک منطقه  ۴-وفاداری زنبورعسل نسبت به یک گونه گیاه تا پایان زمان­ گل­دهی. ۵-تاثیر کمتر سموم حشره­کش بر روی زنبورعسل
۶-آگاهی بیشتر انسان در مورد پرورش، تکثیر و نگهداری زنبورعسل.  ۷-تطابق وسازش بیشتر زنبورعسل با شرایط آب و هوایی مختلف   ۸-امکان جا به­ جایی راحت کندوهای زنبورعسل در مناطق گل دهنده.
نشانه­ ی گرده افشانی کامل
نشانه­ های گرده افشانی کامل و موفق در گیاهان مختلف متفاوت است. مثلاً در گیاهی مثل پنبه تغییر رنگ گلبرگ­ها نشانه­ ی بارزی است به این معنی که؛ اگر قبل از ظهر، رنگ گلبرگ­ها تغییر کند و از سفید به بنفش متمایل شود و نیز کاسه­ی گل بسته و به شکل لوله­ ای در آید، گرده افشانی موفق است. گلبرگ­های سفیدرنگ و بازبودن کاسه ­ی گل از علایم ماموفق بودن عمل گرده­افشانی است.
دگیر علائم گرده افشانی موفق عبارتند از تشکیل میوه ­ها به طور قرینه روی شاخه­ ها، متورم شدن نهنج، یکنواخت قرار گرفتن میوه­ ها و دانه­ ها روی درخت.
همان طور که گفته شد گرده­ افشانی انتقال مکانیکی دانه گرده از پرچم به روی کلاله است و بعد از پیوستن هسته گرده به تخمک، عمل لقاح صورت می­گیرد و دانه به وجود می­آید.
با مدرنیزه شدن صنعت کشاورزی در جهان و استفاده از سموم شیمیایی جهت مبارزه با آفات و گسترش روش تک زراعی، جمعیت بسیاری از حشرات گرده­ افشان کاهش یافته است و تعداد بسیار زیادی از گیاهان گلدار برای تولید بذر و میوه(بقای نسل) به این حشرات مفید نیاز دارند. زندگی ما و بسیاری از جانداران نیز طبعاً وابسته به فعالیت آن­هاست.
عوامل موثر در گرده افشانی زنبورعسل
زنبورهای عسل، مهمترین حشرات گرده افشان برای تولید تجاری میوه هستند و از آنها در هر زمان و مکان می­توان استفاده کرد، بنابراین باغداران در هنگام باز شدن گل­های درختان می­توانند برای گرده ­افشانی بهتر روی این حشرات مفید حساب باز کنند و در نتیجه کیفیت و کمیت محصول خود را تضمین کنندو بسیاری از غذاهای اصلی مثل میوه­ جات، سبزی­جات و بعضی علوفه دام­ها و گیاهان مرتعی به طور مستقیم یا غیرمستقیم، برای گرده افشانی؛ نیاز به زنبورعسل دارند. بنابراین، این حشرات، در حفظ منابع طبیعی نیز نقش زیادی دارند. مولف به تمام کشاورزان عزیز زحمتکش توصیه می­کند، به منظور تولید بیشتر محصول و با کیفیت عالی و در نتیجه افزایش درآمد سالانه­ ی افزونتر، هرکس در باغ یا مزرعه­ ی خویش تعدادی کندوی زنبور عسل بگذارد. تا در کنار رسیدگی به محصول مورد نظر خود، از محصول زنبورعسل(عسل و..) بهره گیرد و به قول معروف (هم از تور بگرد، هم از قلاب).
عوامل موثر در گرده­ افشانی موفق زنبورعسل عبارتند از: ۱-نژاد زنبور که تعیین کننده رفتار و بازدهی ان است. ۲-شرایط آب و هوایی، درجه حرارت، میزان رطوبت و باد (شرایط اقلیمی). ۳-موقعیت زنبور در رابطه با گل: هرچه فاصله کندوها از باغ یا مزرعه کم باشد، بر میزان بازدهی گرده­افشانی زنبوران عسل اضافه خواهد شد. چگونگی استقرار کندوها که باید کل منطقه توسط زنبور پوشش داده شود- زمان استقرار کندو در محل که باید بعد از باز شدن ۱۰ تا ۱۵ درصد گل­ها باشد- محافظت از کندوها در مقابل خطرات.
توجه: در صورتی که در مجاورت مزرعه یا باغ. مزارع دیگری وجود دشته باشد که موجب پراکنده شدن زنبور شود، بهترین راه حل بالابردن تعداد کندوها و تراکم زیاد زنبورها است.
گرده افشانی گیاهان گلخانه­ ای
گرده افشانی در گلخانه توسط زنبورعسل به دلیل بسته بودن محیط نیاز به دقت و توجه بیشتری دارد و آن اینکه اولا تعداد کلنی­هایی که به داخل گلخانه منتقل می­شوند باید متناسب با وسعت گلخانه باشد. ثانیاً کندوها را در وسط روز به گلخانه منتقل کنیدتا زنبورهای چراکننده از کندو خارج شده باشند، در نتیجه زنبوران جوان­تر که در کندو هستند عمل گرده­افشانی را انجام می­دهند و از تجمع زنبور روی شیشه­های گلخانه جلوگیری می­شود. ثالثاً شرایط مناسب از نظر درجه حرارات، میزان روطبت و تغذیه را باید در نظر گرفت و در مدتی که کندو داخل گلخانه است باید از طریق تغذیه مصنوعی مثل دادن شربت و گرده و یا کیک مصنوعی اقدام به تقویت آنها کرد. در غیر اینصورت زنبورها بعد از مدتی خواهند مرد و کلنی ضعیف می­شود.
بالابردن کیفیت محصول توسط زنبورعسل
هر زنبور در هنگام پرواز بر ۵۰ تا ۱۰۰ گل می­نشیند و در نتیجه در زمان جمع­ آوری گرده و شهد، عمل انتقال و گرده افشانی انجام می­گیرد. زنبوران عسل قدرت زیادی برای عمل گرده ­افشانی دارند، به طوری که برای تهیه ۱ کیلوگرم عسل باید، ۶ تا ۸ میلیون گل را ملاقات کنند. در طول سال، زنبوران یک کندو بیش از ۶۰ میلیون باز از کندو خارج می­شوند.
بعضی از گیاهان دارای گرده ­های سنگین و چسبنده هستند که باد قادر به انتقال آنها نیست و تنها حشرات گرده افشان، قادر به انتقال آنها هستند. گرده افشانی زنبورعسل، در بالابردن کمیت و کیفیت میوه و بذر محصلاتی مانند سیب، گیلاس، آلبالو، گلابی، شلیل، آلو، بادام، مرکبات، توت فرنگی، یونجه، شبدر، اسپرس، خیار، پنبه، هنداونه، لوبیا، سوسیا و.. موثر است.
گرده افشانی توسط زنبورعسل علاوه بر ازدیاد محصول کیفیت محصول را بالا برده و گاهی مانع از آفت زدگی محصول می­شود؛ چون زنبورعسل حشره­ ای تمیز و پاک است و هرگز به محیط­ های آلوده نزدیک نمی­شود تا عامل انتقال آفات باشد.
برای گرده افشانی یک هکتار باغ سیب، نیاز به حداقل ۲ تا ۳ کلنی پرجمعیت از زنبوران عسل و برای یک هکتار  باغ گلابی، نیاز به حداقل ۴ تا ۶ کلنی پرجمعیت زنبورعسل است و اگر کم­جمعیت باشد باید از کلنی­های بیشتری استفاده شود.
عضویت در خبرنامه دریافت هفتگی اخبار
دنبال کنید