نقش بره­ موم در کندو
نقش بره­ موم در کندو
ارسطو(۳۲۲ تا ۳۸۴ قبل از میلاد) در حالی که به عنوان آموزگار اسکندر مقدونی عمل می­کند، به نوشتن کتابهای بزرگ خویش پیرامون اخلاقیات و فلسفه مشغول بود، زمانی هم برای نوشتن نخستین کتاب مفصل علوم طبیعی در مورد زندگی جانوران به دست آورد. این کتاب شامل منابع مختلف و مفصل درباره زندگی زنبوران عسل بود.
هدف بزرگ ارسط این بود که از آنچه در درون کندو می­گذرد به ویژه از نقش زنبور مادر یا زنبور ملکه، آگاهی یابد.
ارسطو دو نوع بره ­موم را شناسایی کرده و به درک روشنی از نقش و اهداف آنها رسیده بود. به گفته­ ی او ازبره ­موم Conosis  زنبوران عسل برای پر کدن شکاف­ها و سوراخ­های کندو به کار می­برند تا جلوی ورود نور، هوا و مهاجمان بالقوه، مثل عنکبوت­ها، مورچه­ ها و دیگر حشراتی که ممکن است به محیط گرم، پناهگاه و اندوخته­ ی غذایی آنها یورش برند را بگیرند.
از سوی دیگر بره­ موم Mitys ماده­ ای غنی­تر، تیره رنگ­تر و معطرتر از موم است.این ماده برای تنگ کرن ورودی کندو و نیز در ساخت دیواره ­های حجره­ها به کار می­رود.
اد امیری نویسنده عرب، سالها بعد بینش روشنگرانه ­ای هم در مورد چگونگی کار ارسطو به عنوان دانشمند و هم پیرامون استفاده ­های بره­موم به دست می­دهد.
ارسطو برای مشاهده­ ی زنبورعسل در حین کارکردن، کندویی شیشه­ ای ساخت. اما زنبورها زیر بار نرفتند و فقط موقعی به کار مشغول شدند که داخل شیشه را با ماده­ای تیره و چسبنده پوشاندند که نشانه­ ی روشنی از استفاده ­ی بره­موم برای جلوگیری از ورود روشنایی به درون کندو بود.
آیا بره­ موم نوعی سیستم ایمنی خارجی است؟
نقش بره­ موم در کندو با معمایی کانونی ارتباط دارد. چگونه یک کلنی از زنبوران (متشکل از ۵۰٫۰۰۰ زنبور یا بیشتر) در محیطی عملاً سربسته و تنگ در دمای ثابت ۳۵ درجه سانتی­گراد و با میزان رطوبت ۹۰% می­توانند داوم بیاورند؟ بی­گمان این شرایط برای رشد میکروب­ها و گسترش بیماری اماده است.
با این وجود، زنبورهای عسل نه تنها در چنین محیطی دوام آورده­ اند، بلکه در همین محیط طی میلیون­ها سال تولیدمثل کرده ­اند. از بسیاری جهات، شرایط درون کندو بازتاب وضعیت درون پیکر آدمی است(دمای لازم برای پرورش نوزادان دقیقاً مانندی دمای تن آدمی است) و با مشکلات همسانی روبه ­رو است(شامل دما و رطوبت بالا).
پاسخ برای آدمیان این است که بدن ما از ساز و کار دفاع ایمنی پیچیده­ ای برخوردار است در حالی که زنبورهای عسل از بره ­موم به این منظور استفاده می­کنند.
هرچند ظاهر امر ممکن است تعجب ­آور باشد، ولی مشکل بتوان از این نتیجه­ گیری صرف­ نظر کرد که بره ­موم به شکل موثر نوعی سیستم ایمنی دفاعی خارجی برای کندوی زنبورعسل فراهم می­ آورد که وظیفه­ ی خود را به راه­های گوناگون به اجرا در می­ آورد. در همین حال این ماده در برگیرنده فرآیندهای دارویی بسیار پیچید ه­ای می­باشد که جنبه ­هایی از آن هنوز به طور کامل شناخته نشده است.
پدافند شهر
ورودی کدو که دروازه­ ی ورودی شهر زنبوران عسل به شمار می­ آید، هر دو ساز و کار را در خود گرد آورده است. گذرگاه پیچ در پیچ به طور کامل از بره ­موم ساخته شده است. این گذرگاه باید تنها ورودی کندو باشد. همه زنبورهایی که بین کندو و جهان خارج در رفت ­و آمد هستند باید از این گذرگاه بگذرند. عملاً و از لحاظ ساختاری، باریک کردن ورودی کندو به طرف پایین یا بره­موم، امکان دفاع از کندو در مقابل مهاجمان به ویژه دیگر زنبورها، مورچه ­ها و دیگر حشرات به وسیله ­ی زنبورهای محافظ به وجود می­ آورد. امام بره ­موم از راه پهن ­تری نیز از کندو دفاع می­کند.
این ماده که از رزین شاخته شده همچنین به عنوان نوعی اتاقک استریل کننده عمل می­کند که همه ­ی زنبورها باید از درون آن بگذرند، اتاقکی باریک، دراز و پرپیچ و خم که زنبورها به آرامی در حالی که به سمت قلب کندو در حرکت هستند(جایی که به عنوان استریل محیط شناخته شده در طبیعت می­باشد) از باکتری­ها پاک می­کند.
با توجه به مشاهدات ارسطو دریافتیم، زنبور عسل علاقه­ای ندارد که در برابر روشنایی آفتاب قرار گیرد.
در دنیای وحش، زنبورها کندوی خود را در نقاطی حفاظت شده مانند حفره­ ای درون تنه­ ی درختان، غارها، یا شکاف صخره­ ها بنا می­کنند. در محیط­ های شهری آنها ممکن است به دنبال حفاظ-های امنی در سقف ­ها برآیند، یا در دودکش ­های بدون استفاده(کاری که زنبورعسل چندین سال پیش در دفتر انجمن بین­المللی پژوهش­های زنبورداری در کاردیف انجام دادند!)
به طور کلی بره ­موم برای درزگیری بخش­های بدون حفاظ کندو، حفاظت در برابر روشنایی و نیز حفظ کندو در برابر هوای نامساعد و مهاجمان به کار می­رود.
در کندوهای تجاری، زنبورها تلاش می­کنند تا به شیوه ­ای مشابه از خودشان حفاظت کنند و هرگونه سوراخ خارجی کندو و درز داخلی آنکه ممکن است باعث خشک شدن غیربهداشتی درون کندو گردد.(مثلاً قاب­ها و دیواره­های کندو) را درزگیری می­کنند.
با این همه آنان همچنین از بره­ موم برای تنظیم مقدار هوای مناسبی که باید در کندو به گردش در آید سود می­برند. آنان این کار را با محدوده سازی یا عریض کردن سوراخ­های تهویه انجام می­دهند. از طریق این سوراخ­ها است که هوا به میزان نیاز از خارج وارد کندو می­رگدد.
زنبورداران وقتی سخن از بره ­موم به میان می­آید آه و ناله سر می­دهند. از دیدگاه آنان بره­ موم نه اینکه نوعی داروی ارزشمند طبیعی نیست بلکه مزاحم بزرگی است که کار آنان را در مدیریت کندو و زنبورها و گردآوری عسل زیاد می­کند، زیرا با این ماده همه بخش­های متحرک کندو به یکدیگر و به دیواره­های کندو می­چسبند. از قبل از شنیده­ایم که چگونه تعدادی از زنبورداران تلاش کرده­ اند این صفت را از زنبورها دور کنند. ولی با تقاضای بالایی که هم اینک در بازار برای بره­ موم با کیفیت بالا پدید آمده است، شاید آنان مسیری دیگری را در پیش گیرند.
با این وجود، چیزی که اجتناب­ ناپذیر می­باشد این است که جلوی همه ­ی مهاجمان احتمالی به کندو از طریق وضعیت حفاظتی که بره ­موم ایجاد می­شود گرفته نمی­شود.
فیلیکس مورات اظهار می­دارد که گونه ­ای زنبورعسل به نام Apis Florea مشکل ویژه ­ای با مورچه ­ها دارد. این مورچه­ ها به این نتیجه رسیده­ اند که نباید به تنهایی با محافظان ورودی کندو رو به ­رو شوند. آنان به شکل توده در جلوی کندو گرد می­ آیند و سپس به ورودی آنها حمله می­برند. زنبورهای محافظ تعدادی از آنان را تا حد مرگ نیش می­زنند اما بی­چون و چرا  تعداد بیشتر مورچه ­ها بر آنان غلبه می­یابند. پس از رویداد مورچه ­ها وارد کندو می­شوند، ملکه را می­کشند و هرچیز خوراکی را از جمله لارو، عسل و دیگر زنبورها به تاراج می­برند.
با این همه    Apis Florea  را نباید دست کم گرفت زیرا این موجود سیستمی دفاعی برای مقابله ابداع کرده است. زنبورها همه­ ی محوطه ­ی پیرامون ورودی کندو را با بره ­موم آغشته می­کنند و چیزی شبیه تله ­ی مگس­گیری، یا در این حالت نوعی مورچه­ گیر بزرگ تهیه می­کنند.
مورچه ­های مهاجم سریع به بره­ موم می­چسبند و به آسانی می­توان آنها را نیش زد و از پای درآورد. سپس تن مورچه ­های مرده با بره­ موم آغشته می­شود و ممکن است به شکل موثر به حالت مومیایی و گاه به صورت توده­ هایی پیرامون ورودی کندو باقی بماند، تا اینکه سرانجام به وسیله­ ی لاروهای شب­پره­ ی موم­خوار که در کندوی زنبورعسل تخم­گذاری می­کند، خورده شود.
برخورد با مهاجمان
متاسفانه همه­ ی مهاجمان را نمی­توان از کندو دور نگاه داشت. زنبورهای مهاجم و دیگر حشرات و نیز حلزون­ها و جانواران کوچک، قورباغه ­ها، موش­ها و مارمولک­ها گاهی در جستجوی گرما و غذا به درون کندو راه می­یابند. در مورد حشرات کوچک­تر این مشکل چندان بزرگ نیست. زنبورهای عسل می­توانند آنان را تا سرحد مرگ نیش بزنند و حتی از لحاظ فیزیکی آنان را بیرون بیاندازند. این پیکر جانوران مهاجم مرده است که از لحاظ نموداری و نمادین نشان می­دهد که تا چه اندازه بره ­موم برای حفاظت کندو از عفونت مهم است.
برای نمونه در مورد موش، زنبورها می­توانند تا سر حد مرگ او را نیش بزنند ولی نمی­توانند امیدوار باشند که لاشه ­ی او را بیرون اندازند. اگر اجازه داده شود لاشه ­ی حیوان دچار پوسیدگی شده، مشکل جدید باکتریایی در کندو ایجاد می­کند، کلنی به ترتیب به مشکل پاسخ می­دهد به این ترتیب که زنبورها همه بره­ موم موجود را به جایگاه لاشه انتقال می­دهد، تمام نقاط بیرونی آن را با بره­ موم می­پوشانند و سرانجام آن را موم اندود می­کنند.
لاشه­ ی موش، همانند مورچه ­های مرده به شکلی کارآمد، مومیایی و در کندو درزبندی می­گردد. جلوی فرآیند تجزیه گرفته می­شود و لاشه دیگر هیچ بویی را متساعد نمی­کند و هیچگونه تهدیدی برای کندو به حساب نمی­اید. نقش بره-موم در این سطح کلان بازتاب فرآیندی است که در سطح کوچک درون کندو انجام می­گیرد. وقتی نوبت به بررسی ویژگی­ های داروشناسی بره­ موم می­رسد، ملاحظه می­کنیم که چگونه باکتری­ها در درون کندو نه تنها تجزیه و نابود می­شوند گویی تحت تأثیر آنتی­بیوتیک قرار گرفته ­اند بلکه خنثی و بی­اث می­گردند و مانند لاشه­ی موش پیرامون­شان با لایه­ای از بره ­موم پوشانده می­شود. این در واقع حالتی است مشابه رابطه ­ای بین جهان طبیعی و دنیای دست­ساز انسان.
ماده ­ی ساختمانی با فن آوری بالا
شاید آخرین و وسوسه­ انگیزترین نقش بره ­موم در کندو، کاربرد آن به عنوان ماده­ ای ساختمانی باشد. در سال ۱۹۶۴، دانشمندی روسی به نام جی.ک.لایپوس اظهار داشت که پوند موم ­شان زنبور عسل قادر است ۲۵ پوند عسل را نگهداری کند که از نظر مهندسی، شان زنبور عسل را به ماده قابل توجهی تبدیل می­سازد. سلول­های شش ضلعی تو درتو، بی­گمان در ایجاد مقاومت و استحکام ان زنبور عسل نقش دارند ولی باور او این بره­موم است که شان را قادر می­سازد تا بار خود را حمل کند.
۹۰ تا ۹۵ درصد شان از موم زنبورعسل ساخته شده، در حالی که بقیه­ ی آن از بره ­موم درست شده است. بره ­موم به مانند فیبر کربن عمل می­کند که هم از درون خود سلول باعث تقویت دیواره می­گردد و هم آن را به سلول­های پیرامونش متصل می­سازد.
لایپوس همچنین نشان داد که همه ­ی سلول­های نوزادان و سلول­های حاوی عسل از لایه­ای نازک اما کامل از رزین بره ­موم پوشیده شده ­اند. صرفنظر از عملکرد گندزایی این آستر، گریش طبیعی چسبندگی و ناتراوایی غشای رزینی نیز هریک از سلول­ها را تقویت می­کند.
جالب است که رزین­ها در صنعت ساختمانی وارد نسل تازه ­ای از مصالح ساختمانی شده ­اند و آنها از بابت شکل­پذیری بالا و ویژگی­های حمل بار مورد توجه قرار داده­اند. بار دیگر، چنین به نظر می­رسد که طبیعت از آدمی پیش گرفته و گام نخست را برداشته است.
بره­موم و ضدعفونی کندو
درون کندو، بره­ موم به پیچیده ­ترین شکل دارویی به کار برده می­شود. از ماده­ ی رزینی به صورت بسیار ظریف برای پرداخت و ضدعفونی کارامد همه ­ی سطوح کندو استفاده می­گردد. بخصوص که سلول­های نوزادان که در آنها ملکه تخم­گذاری می­کند مهم است عاری از میکروب باشند. همانطور که در صفحات قبل خوانده ­اید ملکه می­تواند در طول روز تا ۳۰۰۰ تخم بگذارد، چیزی بیش از دو برابر وزن خودش و زنبورهای کارگر اطمینان می­یابند که تمام حجره­هایی که در آنها تخم­گذاری می­شود به بره-موم آغشته گردیده است.
گیزابرتی در کتابش که در سال ۱۹۷۹ تحت عنوان «مروری بر بره­ موم» منتشر ساخت چنین اظهارنظر کرده است که دلیل دیگر آغشته کرده حجره­ ها با بره ­موم، ایجاد لایه ­ای است که میزان تبخیر بخار آب مورد نیاز برای رشد نوزادان را محدود می­سازد. وقتی تخم­گذاری انجام گرفت، از نخلوط موم و بره ­موم برای پوشاندن درب هریک از سلول­ها استفاده می­گردد و درزگیری نهایی با ماده­ ای ضدباکتری و ضدقارچ به انجام می­رسد. حتی مصمم ­ترین دشمان باکتریایی زنبورعسل یعنی باسیلوس لاروا(عامل ایجاد لوک آمریکایی) نیز در برابر بره­ موم از پای در می­آید.
خانه ­هایی که عسل در آنها ذخیره می­شود نیز تحت تیمار مشابهی قرار می­گیرد، سپس با لایه­ای (آستر) از بره ­موم و آنگاه درب آنها با موم بسته می­شود.به خاطر اینکه دارویی سنتی و بسیار کارامد برای برونشیت به کار می­رود که بیمار سرپوش­های شان عسل را پس از انکه عسل آن خارج گردید، مصرف می­کند.
آدمی در برابر خرد و نوآوری زنبورعسل در مورد شیوه­ی بکار بردن بره­موم به روشی این چنین جامع و کارآمد در درون کندو ، شگفت زده می­گردد
تاریخچه سنتی استفاده از بره ­موم
بشر از دیرباز،بره­ موم را جهت اهداف گوناگون پزشکی و غیرپزشکی به کار می­برده است. ممکن است متعجب شوید و چنین بیندیشید که بیش از دانش نوین، پششینیان تا اندازه­ای مجبور بودند تا از مواد طبیعی به عنوان آخرین راه چاره استفاده کنند چرا که راه بهتری نمی­شناختند. حقیقت کاملاً متفاوت است وبرای بررسی تاریخچه ­ی بره ­موم لازم می­گردد که بار دیگر همه­ ی کلیشه ­های ذهنی خویش را پیرامون چگونگی شناخت طبیعت و کار با آن به ­وسیله­ ی پیشینیان بازنگری کنیم.
در حالی که ممکن است پیشینیان از فن ­آوری و دانش نوین بی­ بهره بوده باشند، ولی بدون تردید دانشور بوده­اید. این دانش هرچند با دانش نوین، متفاوت بود ولی کمتر از آن قدرت­مند نبود و از جهان­ بینی و احساس وجود دیگری سرچشمه گرفته بود. جهان­ بینی آنان بر پایه ­ی رابطه با طبیعت و درک آن بنیان نهاده شده بود. این جهان­بینی از طریق ادراک  و نیز از راه مشاهده-ی محض به دست آمده بود. این جهان­بینی پدیده­های طبیعی رابه عنوان بخشی از دستگاه یگانه و قدرتمند آفرینش می­آموخت ودرک می­کرد.
عضویت در خبرنامه دریافت هفتگی اخبار
دنبال کنید