فعالیت­های داخل و خارج زنبورعسل
فعالیت های زنبورعسل
در فارسی به زنبورعسل منگ، منج و مگس انگبین هم گفته می­شود. زنبورعسل نوعی حشره است که با جمع­آوری شهد گل­ها، در کندو عسل می­سازد. زنبورعسل از حشراتی است که اجتماعی زندگی می­کند و حتی اگر در خارج از کندو دارای غذای کافی باشد قادر به تنها زندگی کردن نیست. در هر کندو ۳ نوع زنبور وجود دارد؛ ملکه، زنبورنر و زنبور کارگر. با کمی دقت متوجه می­شویم که تقسیم کار دقیقی بین آنها صورت می­گیرد و هر کدام از آنها دارای وظایف و مسئولیت­های مشخصی هستند. در عین حال هم­زمان فعالیت­های مختلفی را انجام می­دهند. این وظایف به مقتضی سن زنبور و نیاز کندو صورت می­گیرد.
لازم به ذکر است که مغز حشرات بسیار کوچک است و قادر به فهم مسایل نیستند؛ حال این سوال مطرح می­شود که یک زنبورعسل چگونه متوجه می­شود که در شرایط سنی و موقعیت­های مختلف چه نوع کاری را باید انجام دهد؟
پاسخ این سوال این است که هر زنبور با توجه به وضعیت فیزیولوژیکی، شرایط سنی و ژنتیکی خود در موقعیت­های مختلف، تحریکات مختلفی دریافت می­کند و رفتارهای متفاوتی از خود بروز می­دهد.
یکی از وظایف هر زنبور داخل کندو گشت­زنی است. زنبور در فضای تاریک کندو به نقاط مختلفی سر می­زند و در موقعیت­های متفاوت، تحریکات مختلفی دریافت می­کند که منجر به عکس ­العمل و رفتارهای متفاوت می­شود. مثلا زنبورکارگر که ژل رویال تولید می­کند و وظیفه­ اش تغذیه نوزادان است، وقتی به لاروها نزدیک می­شود، تحریک می­شود و اقدام به تغذیه لاروها می­کند.
اگر فعالیت­های یک زنبور کارگر را در کندو به دقت زیرنظر بگیریم، متوجه می­شویم که در شرایط سنی مختلف، مسئولیت­های متفاوتی بر عهده دارد. این مسئولیت که از سن ۱ روزگی شروع می­شود و در سنین جوانی بیشتر داخل کندو و بعد در بیرون کندو انجام می­گیرد، به ترتیب عبارتند از: تمیز کردن سلول­ها- تغذیه لاروهای جوان و مسن-ترشح موم و ساختن شان-به عنوان گارد محافظ- تبدیل شهد به عسل- به چرا رفتن و جمع ­آوری شهد و گرده­ ی گل و…
چگونگی شکل­گیری جنسیت زنبورها
جنسیت زنبورعسل
تمام زنبورهای کندو از تخم­هایی که زنبور ملکه می­گذارد به وجود می ­آیند. زنبور ملکه تنها یک بار در عمرش جفت­گیری می­کند اما این کار را با نرهای متعدد انجام می­دهد و اسپرم را نیز برای تمامی دوره­ ی زندگی­ اش در مخزنی که در بدنش دارد ذخیره می­کند.زنبور ملکه دو نوع تخم می­گذارد. یک نوع تخم­های لقاح یافته هستند که از مخزن اسپرمی که درون بدنش وجود دارد لقاح می­یابند که این نوع تخم­ها تبدیل به زنبورهای ماده می­شوند. نوع دیگر، تخم­های لقاح نیافته هستند که تبدیل به زنبورهای نر می­شوند. اما تفاوت زنبور ملکه و زنبورهای کارگر مربوط به تغذیه­ ی آن­ها است. زمانی که لاروها از تخم بیرون می­ آیند زنبورهای کارگر، تا سه روز آنها را به ژله­ ی رویال تغذیه می­کنند. در مورد لاروهایی که قرار است به زنبورکارگر تبدیل شوند پس از سه روز تغذیه ­ی آنها از ژله­ ی رویال به عسل و گرده گل تبدیل می­شود. اما تعدا کمی از لاروها که قرار است ملکه­ ی آینده شوند همچنان از ژله ­ی رویال تغذیه می­شوند. این منجر به ایجاد تفاوت­هایی در آن­ها از جمله افزایش طول عمر و بزرگ­تر شدن اندازه­ ی ملکه می­شود.
نقش و وظایف زنبورها در کندوها
ملکه زنبور عسل
ملکه
جنسیت زنبور ملکه ماده است و معمولاً مادر تمامی زنبورهای موجود در کندو محسوب می­شود. از وظایف مهم آن تخم­گذاری است. محل سکونت او در تاریک­ترین و محفوظ­ترین نقطه کندو قرار دارد و در اطراف این محل خانه­ های ویژه­ ای برای محافظت از تخم­ها و نوزادان وجود دارد. علاوه بر این­ها ۳ تا ۱۰ خانه برای ملکه­ های جوان در نظر گرفته شده است.
ملکه روح کندو محسوب می­شود و اگر کندویی ملکه نداشته باشد بعد از ۳ یا ۴ ساعت تمام کارهای کندو متوقف می­شود و بعد از مدتی زنبورها بر اثر اندوه نداشتن ملکه نابود می­شوند. ملکه از اواخر خرداد روزانه حدود ۱۵۰۰ تخم می­گذارد. ملکه­ ها و کارگرها از تخم­های لقاح شده و نرها از تخم­های غیرلقاح شده(هاپلودید) به وجود می­ آیند. طول بدن ملکه بسته به هر نژاد متفاوت است. بال­های آن کوچک است و خرطوم آن توانایی جمع­آوری شهد گل­ها را ندارد و در عوض دارای شکمی بزرگ­تر از زنبورهای نر و کارگر است و به طورطبیعی بیش از ۵ سال می­تواند زنده بماند. در زنبورداری تجاری به علت کاهش تخم ­ریزی از سال دوم زندگی به بعد، بیش از ۲ سال از یک ملکه استفاده نمی­شود. ملکه در زمان شفیرگی گرده نمی­خورد و به جای آن ژله ­رویال مصرف می­کند و شفیره­ای که از گرده تغذیه شود هیچگاه به ملکه تبدیل نمی­شود و تبدیل به کارگر خواهد شد. ملکه تا آخر عمر توسط ژله­ رویال تولیدی توسط کارگران تغذیه می­شود.زنبور نر
زنبور نر
وظیفه زنبورهای نر در کندو بارور کردن ملکه است. زنبور نر به مقدار زیادی عسل می­خورد و نیش ندارد. سر و بال­های آن­ها بزرگ است. توانایی جمع­آوری شهد و گرده را ندارند. و حداکثر عمر ان ۲۴ روز است.
حجره­ های زنبور نر نسبت به زنبورهای کارگر بزرگ­تر است. تخم­های بارورنشده ­ی ملکه به زنبور نر تبدیل می­شوند.
بیشتر جمعیت کندو را زنبور نر تشکیل می­دهد.
زنبور عسل طبیعی
زنبور کارگر
جنسیت زنبور کارگر ماده است و طول بدن آن ۹ میلیمتر است. در یک کندوی قوی با بیش از ۱۰ قاب، حدود ۷۰ هزار زنبور کارگر وجود دارد. زنبورهای  کارگر با اینکه ماده هستند توانایی بارور شدن ندارند. ولی در صورت نبودن ملکه در کندو می­توانند تخم­ریزی کنند که در زنبورداری «ماده تخم­گذار» گفته می­شوند. این تخم­ها به دلیل عقیم بودن زنبور کارگر به زنبور نر تبدیل می­شود. نیش زنبورهای ماده خاردار است و طول آن در حدود ۱ میلی­متر است. به دلیل وجود همین خارها، پس از نیش زدن و ورود زهر به بدن موجداتی که ساختار گوشتی دارند، نیش زنبور در پوست آن موجود گیر می­کند و موجب جدا شدن کیسه زهر از زنبور می­شود و پس از چند دقیقه خواهد مُرد.
بعضی فکر می­کنند .ه زنبورها عمدی و اگاهانه نیش می­زنند و خود را فدا می­کنند، اما این فکر اشتباه است، زنبور تا وقتی که احساس امنیت می­کند تحت هیچ شرایطی نیش نمی­زند(حتی اگر روی اعضاء مختلف بدن بنشیند) ولی هنگامی که در جایی گیر کند و یا به طریقی احساس خطر کند به منظور دفاع از خود، اقدام به نیش زدن می­کند، زنبورها به هیچ وجه نمی­دانند پس از نیش زدن کیسه­ ی زهرشان پاره می­شود و بعد می­میرند.
زنبورعسل کارگر موجودی اجتماعی، منظم و ظیفه­شناس است که برای انجام وظایف خود تربیت شده است. در مدت ۵ هفته از زندگی فعال خود به ترتیب وظایف معین و مشخصی را انجام می­دهد.
کارگرهای جوان در سه روز اول زندگی خود فقط به تمیز کردن حجره­های خالی­شان می­پردازند. فضولات، پوست لاروی و باقی­مانده موادغذایی بی­مصرف را خارج می­کنند و این حجره­ها را برای پذیرفتن تخم­های جدید آماده می­سازند.
روز چهارم این کارگرها شغل پرستاری را به عهده می­گیرند ولی در این کار ابتدا فقط به دادن عسل و گرده به لاروهای کامل اکتفا می­کنند؛ زیرا غدد گلویی آن­ها فقط از روز ششم شروع به ترشح ژله­ رویال می­کنند و در این موقع کارگرها آماده غذا دادن به لاروهای جوان هستند.
روز دهم پرواز جهت­ یابی شروع می­شود. کارگرها برای اولین بار از کندو خارج و اقدام به جهت­ یابی می­کنند. بعد دوباره و برای ۱۰ روز دیگر به داخل کندو برمی­گردند و مجددا به کارهای کندو می­پردازند. در این مرحله به علت از کار افتادن غدد گلویی، پرستاری لاروها متوقف می­شود و کار انبار کردن عسل و گرده در حجره ­های خالی شروع می­شود. بعد از چند روز با رشد غدد شکمی، ترشح موم شروع و زنبورهای کارگر به ساختن حجره­های جدید و توسعه کندو می­پردازند.
در همین حال بعضی دیگر وظیفه­ ی محافظت از کندو را در جلوی سوراخ خروجی به عهده می­گیرند، این آخرین مرحله از فعالیت آنها در داخل کندو است. پس از آن کار جمع­آوری شهد و گرده شروع می­شود. به این منظور به پروازهای بزرگ از گُلی به گُل دیگر می­پردازند. کار جمع­آوری و آوردن غذا و آب به وسیله کارگرها و ذخیره کردن آن در کندو از ۳ تا ۴ هفته طول می­کشد. زنبورهای کارگر در مرحله پرواز برای جستجوی غذا دارای قدرت تبادل نظر و خبردهی در مورد کشف منبع غذا و مشخصات آن و هدایت سایر همکاران برای جمع­ آوری هرچه بیشتر شیره و گرده می­باشند و این کار به­ وسیله رقص­های مخصوص به نام رقص دورانی و رقص شکم جنبانی انجام می­گیرد.
وظایف زنبورهای کارگر
  • رفتن به خارج از کندو و تهیه عسل از شیره گل­ها
  • تغذیه نوزادان
  • تهیه صمغ برای پوشاندن شکاف­ها و روزنه­ ها جهت جلوگیری از ورود نور و مواد خارجی به کندو
  • تهیه آب برای ادامه حیات و نمک برای رشد نوزادان
  • نگهبانی و دفاع از کندو
  • رسیدگی به وضع نوزادان و ملکه و پرستاری از آنان
  • تمیز کردن کندو
  • ترشح موم و ساختن شان
  • جمع­آوری بره­موم یا صمغ
ساختن موم
زنبور به وسیله­ ی ۴ جفت غده­ های در سطح زیرین خود موم ترشح می­کنند. وقتی زنبوران در سنین ۱۲ تا ۱۸ روزگی هستند این غده­ ها حداکثر ترشح خود را دارند. در موقع اضطراری کارگران مُسن­تر (پیرتر) نیز می­توانند موم ترشح کنند ولی ترشح آنها بازده چندانی ندارند.
موم در شرایطی ترشح می­شود که درجه حرارت بدن کارگر به ۳۳ تا ۳۶ درجه سانتی­گراد برسد. کارگرانی که آماده ترشح موم باشند شکم خود را از عسل پر می­کنند و خود را از توده­ای از زنبوران در نزدیکی محلی که باید شان ساخته شود، آویزان می­کنند. پس از حدود ۲۴ تا ۳۶ ساعت پولک­های موم در سطح زیرین شکم دیده می­شود. زنبور کارگر هر یک از پولک­ها را ابتدا با یکی از پاهای عقبی خود از زیر شکم برمی­دارد و به نزدیک سر می­برد و در حالی­که روی پاهای خود می­ایستد، پولک موم را با آرواره می­جود و آن را با بزاق دهان خود مخلوط می­کند. این ترشحات به اضافه رنگ دانه­ هایی که از گرده گرفته می­شود، موم را به رنگ زرد در م ی­آورد. رنگ پولک­هایی که از زیر شکم جدا می­شوند، قبل از جویده شدن به مقدار زیادی روشن­تر از رنگ موم است. (رنگ موم به دست آمده از زنبوری که با شکر تغذیه شده و در محیط بسته نگه­داری می­شود از حالت عادی روشن­تر خواهد بود.)
ترشح موم با صرف انرژی زیاد همراه است، به طوری که آزمایشات نشان می­دهد اگر زنبوران کارگر بدون در اختیار داشتن گرده و عسل به ساختن شان وادار شوند، ظرف ۱۵ روز ۲۰% وزن خود را از دست می­دهند؛ چون از ذخایر بدن خود مصرف می­کنند.
  • کنترل رطوبت و دمای داخل کندو
برای تهویه هوای داخل کندو چند زنبور با بال زدن­های سریع موجب به جریان افتادن هوای کندو می­شوند و هوا تهویه می­شود. همچنین پیوسته درجه حرارت کندو را حدود ۳۴ تا ۳۵ درجه سانتی­گراد حفظ می­کنند. برای گرم نگه­داشتن داخل کندو زنبورها به شکل گلوله دور هم جمع می­شوند و با فعالیت­های بدنی قسمت مرکزی گلوله را گرم می­کنند. همچنین برای خنک کردن هوای داخل کندو پراکنده می­شوند ابتدا تعدادی از  زنبورها قطراتی از آب در نقاط مختلف کندو پراکنده و عده­ ای در مدخل ورودی کندو وعده­ای در داخل کندو قرار می­گیرند و به وسیله ­ی بال زدن­های سریع آن­ها، هوا به جریان می­افتد و هوای کندو خنک می­شود.
  • انبار کردن اندوخته­ ها و مرمت کندو
تعدای از کارگران در هر ساعت شیره ۲۰۰ تا ۳۰۰ گل را مکیده و به کندو می­ آورند و به مامورهای حمل­ ونقل تحویل می­دهند و آنها نیز عسل دریافتی را ذخیره و انبار می­کنند.
در ورودی هر کندو چندین زنبور نگهبانی می­دهند و مانع ورود حشرات بیگانه و غارتگر می­شوند. در داخل کندو عده­ای مامور نظافت هستند و فضولات زنبوران نر را که کاری جز خوردن عسل ندارند از کندو بیرون می­برند تا محوطه­ ی کندو همیشه بهداشتی و سالم بماند.
نوزادان
نوزادان پس از خروج از تخم بعد از طی دو مرحله به صورت زنبور کامل در می­آیند. در مرحله اول به صورت کرم­های سفیدی هستند و در خانه­ های کوچکی به سر می­برند و پرستاران به آنها غذا می­رسانند و پس از چند روز به صورت زنبورهایی در می­آیند که هنوز کامل نشده­اند و به حالت خوابیده و خشک شده به سر می­برند(مانند حالت پروانه ابریشم در پیله) به این جهت غذا نمی­خورند تا وقتی که به وصرت حشره کامل درآیند.
غذای زنبورها
زنبورهای عسل، مانند بیشتر زنبورها، شیره و گرده­ی گل­ها را جمع­آوری می­کنند. شیره منبع کربوهیدرات برای زنبورهاست.یعنی غذایی که انرژی مورد نیاز آن­ها را تأمین می­کند. و آنها با افزودن آنزیم اینورتاز به شیره­ی گل­ها آن را به عسل تبدیل می­کنند. عسل یک ترکیب شیمیایی است که باکتری­ها و بیشتر قارچ­ها نمی­توانند بر روی آن رشد کنند. این ترکیب به دلیل ویسکوزیته­ ی بالایش، توان حرکت را از باکتری­ها می­گیرد و همچنین به دلیل آب بسیار کمی که در ترکیبش وجود دارد (کمتر از ۲۰%)، قارچ­ها و مخمرها نیز توان زندگی و رشد بر روی آن را ندارند. علاوه بر این گروه آنزیمی دیگری که به عسل اضافه می­شود، آنزیم­های اکسیداز هستند که مقداری از شکر را به هیدروژن پراکسید تیدبل می­کند که خود، یک آنتی­بیوتیک قدرتمند است.
گرده­ ی گل منبع پروتئین زنبورها است و بیشتر برای تغذیه­ ی زنبورهای در حال رشد و ملکه به کار می­رود. ژله ­ی رویال ترکیبی است که از گرده ­ی گل­ها درست می­شود و میزان بسیار بالایی پروتئین دارد و در رشد و نمو ملکه و سایر زنبورها و همچنین در ایمنی لاروها نقش بسیار مهمی دارد.
وظایف زنبورهای نر
زنبورهای نر پس از تولید معمولاً در سطح شان و نزدیک به محل تولد خود تقریباً ثابت می­مانند و زنبورهای کارگر به آن­ها غذا می­دهند. معمولاً زنبورهای کارگر به زنبورهای نر مسن­تر بیشتر غذا می­دهند چون زنبورهای نر مسن با رفتار مخصوص خود قادرند غذای بیشتری دریافت کنند.
پس از آنکه زنبورهای نر از سن حدود ۷ تا ۸ روزگی گذشتند به آنها عسل داده می­شود ولی قبل از این سن به آن­ها غذای مخصوص نوزادان داده می­شود. زنبورهای نر پس از آنکه به سن حدود ۴ تا ۱۴ روزگی رسیدند اولین پرواز خود را انجام می­دهند. پرواز نرها اکثراً بین ساعت ۲ تا ۴ بعدازظهر صورت می­گیرد ولی ممکن است کمی زودتر یا دیرتر نیز انجام شود. در اولین پرواز ، زنبورهای نر جهت­یابی کرده و محل دقیق کندوی خود را شناسایی می­کنند. این گونه پروازها معمولاً حدود ۶ تا ۱۵ دقیقه طول می­کشد ولی مدت پروازهای جفت­گیری آنها حدود ۲۵ تا ۵۷ دقیقه می­باشد.
قبل از پروازهای جفت­گیری، زنبورهای نر مقدار زیادی عسل می­خورند تا قدرت بیشتری بگیرند. شعاع پروازها زنبورهای نر از محل کندوی خود معمولاً حدود ۳ کیلومتر است ولی تا حدود ۱۰ کیلومتر نیز مشاهده شده است.
زنبورعسل و باروری گل­ها
برآورد می­شود که زنبورعسل در تهیه و تولید یک سوم غذای بشری سهیم باشد. و این بدان معنی نیست که عسل یک سوم غذای بشری است، بلکه باید گفت که زنبورعسل نقش مهمی در باروری گیاهان دارد و اگر زنبور نبود چه بسا که در بسیاری از اوقات باروری گیاهان امکان­پذیر نبود. زنبورعسل وقتی بر روی گلی می­نشیند، دان ه­های گرده را از اندام نرینه گل (پرچم) با خود برمی­دارد و هنگامی که به سوی گل دیگری می­رود، با این دانه ­های گرده اندام مادینه گیاه (تخمدان) را بارور می­سازد، و بنا به اظهارات اتحادیه ملی پرورش دهندگان زنبورعسل در فرانسه، زنبورعسل اقدام به تلقیح و باروری گل آفتاب­گردان و درختان سیب به میزان ۷۰% و توت فرنگی و گیلاس به میزان ۸۰% و درختان میوه­ دار کوچک به میزان ۹۰% و شبدر و یونجه بنفش به میزان ۱۰۰% می­کند و اگر زنبورعسل نبود، میزان تولیدات گیاهی به شدت کاهش می­ یافت و بدین گونه قبل از اینکه به موضوع اهمیت تولید عسل بپردازیم، باید کمی بیشتر واقع بین باشیم و دریابیم که زندگی ما بدون زنبورعسل بسیار دشوار است. باغداران و کشاورزان به خوبی از نقش زنبورعسل در باروری گیاهان و افزایش محصولات کشاورزی آگاه هستند و به همین علت هیچ گاه در اجاره دادن باغ­های خود به پرورش دهندگان زنبورعسل تردید نمی­کنند و بدین وسیله سعی میکنند که میزان تولید محصولات خود را دوبرابر سازند.
تولیدمثل و جفت­گیری زنبورعسل
مثل هر موجود زنده ­ای تولید مثل در زنبور عسل نیز در اثر امتزاج و جفت­گیری زنبورنر و ماده که ملکه باشد، انجام می­گیرد. در این عمل هر کدام از جنس­های مخالف وظایفی را برعهده دارند که در شرایط مناسب باید انجام گیرد.
در گذشته چنین تصور می­شد که تخم­های ملکه به دلیل نامعلومی تلقیح می­شود و ملکه جفت­گیری انجام نمی­دهد. مثلاٌ اسپرمهای زنبورهای نر توسط باد به داخل تخم­ها منتقل می­شود(مثل گرده­افشانی گل­ها توسط باد). اولین بار در سال ۱۷۷۱ دیده شد که ملکه با زنبورهای نر در خارج از کندو و در فاصله ار کندو در فضا جفتگیری کرد. همچنین در سال ۱۸۱۴ ثابت شد که یک ملکه باکره هیچ­گاه در کندو جفت­گیری نمی­کند.
فعالیت­های ملکه
ملکه­ ی باکره زمانی که برای جفت­گیری آماده می­شود، گاهی اوقات قبل از انجام این عمل؛ یعنی موقعی که ۳ تا ۵ روز سن دارد پروازهای شناسایی کوتاه مدتی را انجام می­دهد. پروازهای شناسایی و پروازهای جفت­گیری ملکه در گرم­ترین ساعات روز یعنی موقعی که زنبورهای نر ر پرواز هستند انجام می­گیرد.
ملکه معمولاً موقعی که حدود ۷ تا ۱۰ روز سن دارد اقدام به جفت­گیری می­کند. مدت زمانی که ملکه برای جفت­گیری از کندو خارج می­شود تا هنگام مراجعت معمولاً بین ۱۰ تا ۳۰ دقیقه است ولی گاهی اوقات کم­تر یا بیش­تر از این مدت نیز خواهد بود. هر ملکه­ ی باکره معمولاً به طور متوسط با ۸ عدد زنبور نر جفت­گیری می­کند. البته این تعداد ممکن است کمتر و یا بیشتر و حتی تا ۲۸ عدد نیز برسد. جفت­گیری ملکه در فاصله­ ی چند صدمتری تا چند کیلومتری کندو در محلی به نام «محل تجمع زنبورهای نر»و در هوا در ارتفاع حدود ۱۰ متری از زمین صورت می­گیرد.
هر زنبور نر پس از جفت­گیری با ملکه، به واسطه ­ی انقباض عضلاتش و همچنین به واسطه ­ی باقی ماند قسمتی از دستگاه جفت­گیری­ اش در واژن ملکه می­میرد و به زمین می­افتد. پس از آن زنبور نر دیگری به ملکه نزدیک می­شود و ضمن خارج کردن آلت تناسلی زنبورنر قبلی با ملکه جفت­گیری می­کند. این عمل یکی پس از دیگری انجام می­گیرد تا عمل جفت­گیری ملکه به پایان برسد و ملکه در حالی که آلت تناسلی آخرین زنبورنری که با وی جفت­گیری کرده است را حمل می­کند به کندو مراجعت می­کند. بعضی اوقات مشاهده شده است در صورتی که ملکه در اولین جفت­گیری، به دلایل مختلف از جمله بدی آب و هوا یا کمبود نرها، موفق نشود که با تعداد کافی زنبور نر جفت­گیری کند، روز بعد به منظور جفت­گیری مجدد از کندو خارج می­شود. در موارد بسیار نادری نیز دیده شده است که ملکه تا ۳ مرتبه برای جفت­گیری از کندو خارج شده است. البته این کار در روزهای پی­ در پی انجام می­دهد و در صورتی که شرایط جوی اجازه خروج به وی را ندهد و یا به اندازه کافی زنبور نر وجود نداشته باشد ممکن است بین اولین و آخرین جفت­گیری چند روز فاصله واقع شود.
وجود آلت جفت­گیری آخرین زنبور را در واژن ملکه «علامت جفت­گیری» می­گویند که پس از مراجعت به کندو و در فاصله­ی چند دقیقه تا چند ساعت توسط زنبورهای کارگر آلت تناسلی آخرین زنبورنر را از وازن ملکه خارج و وی را تمیز می­کنند.
اسپرم وارد شده در واژن ملکه از طریق مجرای عمومی تخم وارد کیسه ذخیره اسپرم شده و در آنجا تا آخر عمر ملکه باقی می­ماند. همان­طور که گفته شد جفت­گیری ملکه معمولاً در گرم­ترین ساعات روز یعنی بین ساعت ۱ تا ۵ بعدازظهر و بیشترین نسبت انجام آن در بین ۲ تا ۴بعدازظهر صورت می­گیرد.
هر قدر هوا بهتر باشد و تعدا زنبورهای نر فراوان­تر باشند احتمال موفقیت جفت­گیری بیشتر خواهد بود. جفت­گیری ملکه همیشه در درجه حرارت بیش از ۲۰درجه سانتیگراد صورت می­گیرد. در هوای آرام و بدون باد نیز احتمال جفت­گیری بیشتر می­باشد. در صورتیکه سرعت باد بیش از ۲۰ کیلومتر در ساعت شود احتمال جفت­گیری موفقیت­آمیز کمتر شده و در صورتی که سرعت باد به بیش از ۲۷ کیلومتر در ساعت برسد جفت­گیری ملکه متوقف و غیرممکن می­شود. ملکه­ هایی که در شرایط آب و هوایی نامناسب جفت­گیری می­کنند حاوی مقدار کمتری اسپرم هستند، طول عمر آن­ها کوتاه­تر خواهد بود و معمولاً توسط زنبوردار جایگزین می­شوند.
معمولاً دو تا چهار روز پس از جفت­گیری، ملکه اقدام به تخم­گذاری البته این مدت ممکن است کمتر یا بیشتر طول کشد. برای تخم­گذاری، ابتدا ملکه سرخود را وارد سلول­ها کرده و پس از بازرسی و اطمینان از عدم وجود تخم در آنها سر را خارج کرده و شکم خود را وارد سلول می­کند و یک تخم در وسط سلول قرار داده و خارج می­شود. این مدت حدود ۹ تا ۱۲ ثانیه طول می­کشد و پس از اینکه چندین تخم پی­درپی قرار داد چند لحظه­ ای استراحت می­کند.
همانطور که قبلاً گفته شد به طور متوسط یک ملکه در شبانه­ روز ۱۵۰۰ عدد تخم می­گذارد.
برآورد شده است که یک ملکه ­ی خوب سالانه ۲۰۰ هزار تخم می­گذارد. ثابت شده است که نسبت تخم­گذاری ملکه رابطه ­ی مستقیمی با مقدار غذایی دارد که طبیعت در اختیار زنبورعسل قرار می­دهد و عوامل خارجی دیگر، تاثیر زیادی روی تخم­گذاری ملکه ندارند. ملکه پس از جفت­گیری و شروع تخم­گذاری، کندوی خود را به جز برای موقعی که تولید بچه کندو می­کند هرگز ترک نکرده و پس از جفت­گیری توجه زنبورهای کارگر به وی زیادتر می­شود زیرا ملکه ­ی بارور بوی مخصوصی منتشر می­کند که انسجام کلنی و نظم و انضباط کارها را تضمین می­کند.
فعالیت­های زنبور نر
در پروازهای جفت­گیری و جهت ­یابی، زنبورهای نر اساساً از علایم زمینی استفاده می­کنند و سرعت پرواز آنها حدود ۲/۹ تا ۱/۱۶ کیلومتر در ساعت گزارش شده است. زنبورهای نر در روزهای آفتابی به طور متوسط ۳ تا ۴ مرتبه و در روزهای ابری  فقط یک مرتبه از کندو خارج و داخل می­شوند. درجه حرارت مناسب برای انجام پرواز زنبورهای نر بیش از ۱۶ درجه سانتی­گراد و تا حداکثر حدود ۳۸ درجه سانتی­گراد است. در هوای ابری و بادی پروازهای زنبورهای نر متوقف می­شود. محققین مختلف گزارش داده ­اند که گاهاً عده­ ای از زنبورهای نر در جریان پروازهای جهت­یابی اشتباهاً به کندوهای اطراف وارد می­شوند.
در هنگام جفت­گیری با ملکه، عده­ای از زنبورهای نر به صورت گروهی ملکه را تعقیب کرده و تک تک با وی جفت­گیری می­کنند.
عده­ای از محققین نیز معتقدند که زنبورهای نر در مکان­های مخصوصی در فضا تجمع می­کنند و منتظر آمدن ملکه می­شوند. این مکان­ها که به آنها «محل تجمع زنبورهای نر» گفته می­شود در حدود شعاع پرواز نرها بوده و احتمالاً به ­وسیله ­ی فرمون­های مخصوص نرها علامت­گذاری شده و ملکه را به طرف آنها هدایت می­کنند. در جریان پروازهای جفت­گیری، گاهی زنبورهای نر ابتدا هر شیئی را که در هوا در حال حرکت باشد تعقیب می­کنند ولی پس از مدتی به واسطه حس بویایی خود به ماهیت آن پی­ می­برند.
فصل جفت­گیری، از اواخر اردیبهشت تا اواخر تیر ماه است. همانطور که گفته شد، ملکه برای جفت­گیری در کندو نمی­ماند. ابتدا هورمونی بنام فرمون ترشح می­کند که تا ۱ کیلومتر پخش می­شود. ترشح این فرمون، نظر نرها را جلب می­کند. هر زنبور ملکه طی دوران زندگیش فقط یک بار جفت­گیری می­کند و چون بهترین زنبورهای نر در ارتفاعات بالا پرواز می­کنند، ملکه برای جفت­گیری به ارتفاع ۱۵ متری می­رود.
مراحل رشد زنبور عسل طبیعی
مراحل مختلف رشد زنبورعسل
 مراحل مختلف رشد و نمو تخم تا حشره کامل را اصطلاحاً دگردیسی می­نامند. تخم زنبورعسل پس از گذراندن دو مرحله به حشره­ی کامل تبدیل می­شود.
ملکه تخم­های خود را که به شکل بیضی است در ته سلول­های شان با مواد چسبنده­ ای که ترشح می­کند می­چسباند. پس از تقسیم پی­درپی سلول لقاح یافته، سلول­هایی به نام کِلویج سلز و پس از آن پلاسمودرم و پس از گذشت ۳ روز لاروهای کوچک سفیدرنگ به وجود می­ آیند. کارگران لاروها را با مواد غذایی احاطه می­کنند. لاروها با حالت چمبره زده به تغذیه و رشد خود ادامه می­دهند. پس از چند روز لاروهای به حداکثر رشد خود می­رسند و مانند کرم ابریشم به دور خود پیله تنیده و زنبورهای کارگر سر این سلول­ها را با موم می­پوشانند. در داخل سلول­های سرپوشیده لاروها پس از ۵ بار پوست­ اندازی به شفیره تبدیل می­شوند. پس از پایان دوران شفیرگی، حشرات کامل، پیله و سرپوش سلول­های مومی را پاره کرده و از آن خارج می­شوند.
ملکه ­ای که مادر همه ­ی زنبورهای کلنی و به عنوان مهم­ترین و با ارزش­ترین افرادکندو شناخته شده است از تخم بارور یا لارو ماده جوان، کمتر از ۳ روز به وجود می­ آید. سلول­های ملکه معمولاً به صورت عمودی در سطح و حاشیه شان­ها ساخته می­شود، در صورتی که سلول­های زنبورهای کارگر و نر به صورت افقی قرار دارند.
نوزادان ملکه شبیه کارگرها اما سریع­تر از آنها رشد می­کنند و به صورت زنبور کامل در می­ آیند. ملکه در طول حیات خود فقط از شیر زنبور؛ یعنی ژله ­رویال تغذیه می­کند. نوع غذا و زیاد بودن مقدار و کیفیت آن باعث می­شود که ملکه به تمام معنا کامل شود و دستگاه تولیدمثل کاملی داشته باشد.
کارگرها پس از متولد شدن ملکه، ابتدا او را نادیده می­گیرند اما خیلی زود جلب او می­شوند و به تغذیه و تیمار او می­پردازند.
مراحل رشد و نمو زنبوران کارگر، نر و ملکه با هم شبیه است اما از نظر طول هر دوره با هم فرق دارند. مدت زمان لازم برای رشدو نمو زنبورعسل از تخم تا حشره کامل، برای ملکه ۱۶ روز، برای کارگر ۲۱ روز و زنبورنر ۲۴ روز است.
جهت­یابی توسط زنبورعسل
زنبورهای کارگر پس از ۲۰ روز، فعالیت خود را در خارج از کندو شروع می­کنند. مهم­ترین وظیفه­ ی آنها چریدن در صحرا، مزارع و باغ­ها است. رفتن و نشستن  روی گل­ها برای جمع­آوری شهد و گرده گل، تهیه آب و.. است. برای انجام چنین وظیفه­ای لازم است تا مناطق تامین کننده­ی گل و آب را شناسایی کنند، لذا آنها مجبور به انجام پروازهای شناسایی و جهت­یابی هستند. پروازهای شناسایی معمولاً نزدیک ظهر انجام می­شود. به این شکل که ابتدا از کندو خارج و به مدت ۵ دقیقه در اطراف پرواز و به کندو مراجعت می­کنند.
در این گونه پروازها، زنبورها اقدام به شناسایی دقیق محل کندو می­کنند. برای شناسایی دقیق محل کندو از علایم زمینی اطراف کندو مثل درختان، بوته­ ها، جویبارها و هرگونه علامتی که نزدیک کندو باشد استفاده می­کنند.
اقدام بعدی پروازهای جهت­یابی است. شعاع پرواز زنبورعسل برای انجام وظایف خود حدود ۶ تا ۷کیلومتر است و برای بازگشت به کندو باید کوتاه­ترین راه را انتخاب کنند و ضمناً جهت را کاملاً تشخیص دهند.
زنبور برای تشخیص شمال، جنوب، شرق و غرب از خورشید به عنوان یک قطب­نما استفاده می­کنند. به این شکل که چشم­های زنبورعسل طیف معینی از رنگ­های نور خورشید را دریافت می­کنند و در مراجعت به کندو فقط در همان جهتی حرکت می­کند که هنگام رفتن آن طیف نوری را دریافت داشته است. آنها برای پروازهای جهت­یابی علاوه بر تحریکات نوری از علایم زمینی مثل درختان، جویبارها، تپه­ ها، کوه­ها،ساختمان و… و همچنین تحریکات بویایی گل­ها نیز استفاده می­کنند.
از آنجا که نور ماوراء بنفش خورشید از ابرها عبور می­کند و زنبورعسل به علت حساسیت زیاد چشم­هایش قادر است این نور را دریافت کند. پس از انجام پروازهای شناسایی و جهت­یابی و پس از پیداکردن غذایی، زنبور چراکننده به کندوی خود مراجعت و با انجام رقص­های مخصوص و دادن مقداری از شهد به سایر زنبورها، محل دقیق منبع غذا را اطلاع می­دهد.
در مورد منبع گرده گل، علاوه بر انجام رقص­های مخصوص، بوی گرده گل آورده شده نیز ملاک مهمی جهت یافتن آن منبع توسط سایر زنبورها است.
دیگر زنبورها به این شکل اطلاعات را از زنبور مربوطه گرفته و به منبع آب و گل مراجعه می­کنند. اما گاهی ممکن است هنگام بازگشت دچار اشتباه شوند و وارد کندوی دیگری شوند، خصوصاً در روزهایی که باد می­وزد.
شما زنبورداران عزیز برای جلوگیری از این اشتباه ۱-باید کندوها در محلی مستقر شوند که علایم زمینی کافی وجود داشته باشند. ۲-از نزدیک هم قراردادن کندوها خودداری شود. ۳-کندوها را با رنگ­های مختلف رنگ کنید.  ۴-سوراخ­های پرواز را در جهات مختلف قرار دهید.
جمع­ آوری صمغ یا بره­موم
ترشحات شیره مانند گیاهان که توسط زنبورعسل جمع­آوری می­شود را صمغ یا بره موم می­گویند. زنبورعسل این ترشحات را با دهان خود جمع می­کند و به زنبیل گرده که روی پاهای عقبی خود قرار دارد، منتقل و با خود به کندو حمل می­کند. در کندو دیگر زنبورها صمغ را از روی پاهای او برداشته و به نقاط مناسبی منتقل می­کنند.
این عمل معمولاً در زوهای گرم انجام می­گیرد و تعداد کمی از زنبورها اقدام به این کار می­کنند. این زنبورها در کندو رقص­هایی برای جلب توجه دیگر زنبورها انجام می­دهد ولی توجهیی به آن نمی­شود.
بره­موم برای تعمیر قسمت­های شکسته، شکاف­های ایجاد شده، تنگ کردن سوراخ پرواز، مسدود کردن سوراخ­های اضافی و… به کار برده می­شود.
درختان توسکا، افرا، صنوبر، نارون، بید، تبریزی، آکاسیا، اواکالیپتوس و.. منابع گیاهی تهیه بره­موم است. البته این منابع در مناطق مختلف متفاوت است.
زنبورعسل و زمستان­ها
فعالیت­های زنبورعسل در دمای معینی بین ۱۰ تا ۳۸ درجه سانتی­گراد امکان پذیر است. در دمای بالاتر و یا کمتر کم­کم فعالیت­های طبیعی آنها متوقف می­شود.
در هنگام زمستان که زنبورها به صورت توده­ای متراکم در می­آیند ابتدا در قسمت پایین کندو و نزدیک سوراخ پرواز متمرکز هستند ولی به تدریج با افزایش سرما، توده حرکت کرده و به طرف عقب و بالا نقل مکان می­کنند. در صورتی که کندو دو طبقه باشد به تدریج و در پایان زمستان توده زنبور به طبقه فوقانی و قسمت عقب آن منتقل می­شود.
در هنگامی که درجه حرارت محیط پایین می­آید و در دمای ۱۴ درجه سانتی­گراد این توده شروع به شکل­گیری می­کند و هرچه هوا سردتر می­شود این توده فشرده­تر می­شود. گرمای وسط توده زنبور در حدود ۳۵ درجه سانتیگراد ثابت نگه داشته می­شود. دمای سطح خارجی توده بدون توجه به درجه حرارت محیط ۶ تا ۸درجه سانتی­گراد است. این امر به خاطر فعالیت ماهیچه­ای بدن زنبورها در سطح خارجی توده است که گرما را به طرف داخل توده می­فرستند و بدن آنها به صورت عایقی مانع از خارج شدن گرما از وسط توده می­شود. برای ثابت نگه­داشتن چنین شرایطی، زنبورهای سطح خارجی توده مرتباً با زنبورهای داخل توده جای خود را عوض می­کنند و آنان با خوردن عسل و انجام حرکات ماهیچه­ ای خودشان قادر به تولید گرما هستند.
در چنین شرایطی زنبورعسل از کندو خارج نمی­شود، مگر ندرتاً برای انجام فعالیت به­ خصوصی مثلاً آوردن آب و یا دفع فضولات. ولی مجموعه زنبورها که به صورت توده در داخل کندو زندگی می­کنند قادرند درجه حرارت داخل توده را تنظیم و در حد مطلوبی ثابت نگهدارند.
ملکه در مرکز این توده قرار می­گیرد. وقتی درجه حرارت محیط به ۷ درجه سانتی­گراد می­رسد، توده شروع به بازشدن می­کند.
در مواقعی که هوا خیلی سرد باشد زنبورهای سطح خارجی توده­ ی زمستانی، سر و قفسه سینه خود را به داخل توده فرو می­برند و فقط شکم­شان در سطح توده قرار می­گیرد. با گرم شدن هوا مجدداً توده از هم باز شده و فضای بیشتری را اشغال می­کنند و با این اعمال درجه حرارت داخل کندو را تنظیم می­کنند.
با توجه به مطالب فوق کلنی­ های بزرگ و پرجمعیت زمستان­ها را بهتر از کلنی­های کوچک می­گذرانند و حرارت کمتری از دست می­دهند؛ چرا که سطح خارجی توده بزرگتر و گسترده­ تر است.لذا درجه حرارت پایین روی کلنی­های پرجمعیت و قوی تاثیری ندارد.
کلنی­های کوچک شاید عسل کمتری مصرف کنند اما حرارت زیادتری را از دست می­دهند. سرمای طولانی روی توده­ها کوچک تاثیر بیشتری دارد و اگر توده نتواند خود را به منابع غذایی برساند، خواهند مُرد. به قول معروف زنبورعسل قبل از اینکه از سرما بمیرد از گرسنگی می­میرد.
اقدامات مهم در هنگام زمستان­گذرانی
  • برداشت و استخراج شان­های اضافی و محصولات مازاد داخل کندو لازم است.
  • ترتیب چیده شدن قابها در کندو به این شکل است که یک قاب پوکه یا یک طرف خالی و طرف دیگر عسل که از سمت خالی باید در جوار دیواره کندو قرار گیرد. قاب­های مناسب تخم­ریزی یا حاوی تخم، لارو و شفیره کنار قاب مذکور قرار گرفته و سپس قاب حاوی غذا در قسمت کنار این قابها(به سمت مرکز کندو) قرار گرفته و سپس یک قاب خالی (پوکه) قرار گرفته کنار آن در هر طرف کندو یک میخ کوچک برای ثابت نمودن قابها به کندو زده و یا بقیه فضا را با قاب بدون موم به جهت ثابت نمودن قابها پر کنید و درب کندو را ببندید.
  • از گذاشتن شان­های خالی و نیمه­ پر به­عنوان تغذیه زمستانی جدا پرهیز شود.قبل از شروع استراحت زمستانی داخل کندو را تمیز کنید.
  • فضای خالی کندو را با روزنامه پر کنید تا فضای کندو کاملاً پر شود. در صورت اجبار به جای روزنامه می­توان از برگ درختان نیز استفاده کرد.
  • حتماً بعد از برداشت محصول با بیماری­ها و آفات کلنی مبارزه کنید و نوارها و داروهای مستعمل و باقیمانده را از کندو خارج کنید.
  • ترکیب شربت برای تغذیه پائیزه زنبورها ۲ قسمت شکر و ۱ قسمت آب است. اگر به محلول فوق مقداری عسل اضافه شود، زنبورها علاقه بیشتری به مصرف آن خواهند داشت.
  • در صورتی­که برای تغذیه زمستانی از عسل استفاده می­کنید، حداقل برای هر کندو با ۵قاب متوسط زنبور باید ۵ کیلو عسل در نظر بگیرید. این عسل باید به صورت قاب و با پولک سربسته باشد تا در زمان زنبوران نسبت به بازکردن حجره­های عسل و مصرف آن اقدام کنند.
  • داخل کندو نباید به­ هیچ عنوان خیس و مرطوب باشد.
  • حتی­ المقدور کندوها را به مناطق قشلاقی کوچ دهید.
  • تغذیه پائیزه کلنی­ها حداکثر تا آخر شهریور ماه باید خاتمه یابد؛ زیرا به علت خنکی هوا، جمعیت کندو فرصت و توانایی لازم برای فرآوری و عمل­ آوری شربت مصنوعی را ندارد.
  • شیره­ ای که توسط زنبوران به صورت خام در سلول­های مومی ذخیره می­شوند، قابلیت فاسد شدن را دارد و شرایط محیطی مناسبی را برای رشد قارچ­ها و باکتری­ها به­ وجود می­ آورد.
  • قبل از شروع زمستان جمعیت­های ضعیف و یتیم را حتما ادغام کنید.
  • در صورت لزوم از خمیر گرده به­ خصوص در اواخر زمستان استفاده کنید.
  • زنبورستان باید در طول زمستان آفتا­ب­گیر باشد.
  • سوراخ پرواز را کوچک­تر کنید.
  • غذای کافی (گرده و عسل) در کندو وجود داشته باشد.
  • داخل ظروف غذاخوری نباید شربت وجود داشته باشد.
  • فضای خالی بین کندوها باعث جریان هوا و سرمای داخل کندو می­شود؛ لذا کندوها را بدون فاصله و تنگاتنگ کنار هم بگذارید.
قرار دادن گونی پلاستیک یا برزنت روی قاب­ها و بستن سوراخ تهویه پشت کندو، مغایر اصول بهداشتی است؛ ولی استفاده از پوشش تخته سه­لا یا فیبری دارای منفذ مناسب توصیه می­شود.
  • سوراخ پرواز نباید در مسیر و جهت وزش باد قرار گیرد. زنبورعسل شدیدترین سرما را تحمل می­کند، اما کمترین جریان باد می­تواند شرایط زندگی در داخل کندو را به هم بزند.
  • اگر کندوها را در فضای باز هستند حتماً آنها را با مواد و وسایل مناسب ایزوله کنید، تا نزولات آسمانی به داخل کندوها نفوذ نکند.
  • سوراخ پرواز کندوها نباید در طول زمستان بسته شود، چون تهویه هوای داخل کندو دچار مشکل و باعث ایجاد خفگی می­شود.
  • اگر کندوها را در زمستان در فضای بسته قرار داده­اید، حتماً به گردش جریان هوا و تهویه آن محیط توجه کنید.
  • نیاز به مصرف انرژی و غذا در ماه­های اسفند و فروردین افزایش پیدا می­کند. در یک روز آرام و آفتابی می­توانید سریعاً نسبت به کنترل آذوفه کلنی اقدام کنید. مواظب باشید که این کار باید خیلی سریع صورت گیرد.
  • مراقب آفات خارجی کلنی­های زنبورعسل باشید. به­عنوان مثال برخی جانواران مثل خرس، شغال و غیره. هوس زیادی برای خوردن عسل دارند.
  • محل استقرار کندوها باید آرام و ساکت باشد. هر گونه سر و صدای ناهنجار باعث ایجاد استرس آنان می­شود.
  • موش­ها دوست دارند از محیط مناسب و مطبوع داخل کندو جهت لانه گزینی و زمستان­گذرانی استفاده کنند، که این امر می­تواند برای جمعیت کندو استرس­زا باشد.
  • کندوها را طوری در زنبورستان مستقر کنید که جهت سوراخ پرواز کندوها با شیب زمین منطبق باشد. تا در صورت نفوذ آب باران و برف به داخل کندو به آسانی از سوراخ پرواز کندو خارج شود.
  • از باز و بسته کردن درب کندو در طول زمستان جداً خودداری کنید.
پایان زمستان
  • معمولاً بعد از اتمام فصل زمستان، اجساد و لاشه­های مرده زنبوران در جلو سوراخ پرواز مشاهده می­شو. با دیدن آنها نگران و ناراحت نباشید، بلکه خوشحال هم باید شد. چون این عمل، نشانه سالم بودن کندوست. زیرا آنها توانسته­اند زنبورانی که به طور طبیعی درطول فصل زمستان مرده­اند را از آشیانه خود بیرون کنند. در غیر اینصورت کندو معیوب است.
  • اگر دمای محیط از ۱۲ درجه سانتی­گراد بالاتر رود زنبوران عسل، شروع به پروازهایی برای دفع مدفوع خواهند کرد، که این عمل نشانه­ی سالم بودن کلنی است.
  • بعد از اتمام فصل زمستان بازدید مختصر
  • ی از وضعیت کندو به لحاظ سالم بودن ملکه و میزان تخم­ریزی و غذای موجود را در یک روز آفتابی کنترل کنید.
  • قبل از شروع استراحت زمستانی داخل کندو را تمیز کنید.
تغذیه زنبورعسل
  • از مهمترین مواقعی که زنبورنیاز به تغذیه دارد در اواخر زمستان یا اوایل پاییز که هنوز هوا سرد نشه و مقدار شهد در طبیعت کم یا متوقف می­شود و در صورتی که غذای کافی در کندوها ذخیره نشده باشد، باید آنها را تغذیه کرد تا در زمستان ذخیره عسل داشته باشند.
در زمستان و در شرایطی که هوا سرد می­شود. دیگر نباید به آنها شربت داد؛ زیرا زنبور نمی­تواند آن را مصرف کند و باید قاب عسل به کندو داده شود.
  • کندوهایی که غذای­شان را در زمستان مصرف کرده­اند باید در اوایل بهار و قبل از وجود شهد در طبیعت ان­ها را تغذیه (شربت )کرد.
  • یکی از مواقعی که تقریباً شهد در طبیعت وجود ندارد تابستان استو امکان کوچ هم وجود ندارد. چنین مواقعی کلنی­ها را باید با شربت تغذیه کرد.
  • تحریک زنبورها جهت تولیدمثل و پرورش نوزادان.
  • زمانی که ذخائر غذایی زنبورها کم میشود و کلنی در معرض خطر گرسنگی قرار می­گیرد باید آنها را تغذیه کرد.
  • هنگام دادن دارو.
  • در مواقع ایجاد کندوی جدید یا بچه کندو یا زنبور پاکتی.
  • در مواقع پرورش ملکه(کندوهای شروع کننده، خاتمه دهنده، پرستار، جفتگیری).
  • در هنگام تعویض ملکه.
بهترین و مهمترین غذا برای یک کلنی یک یا چند قاب عسل است، اما زنبورداران ترجیح می­دهند که به جای عسل از شربت استفاده کنند.
عضویت در خبرنامه دریافت هفتگی اخبار
دنبال کنید