تولید زنبور پاکتی

تولید زنبور پاکتی
تولید زنبورپاکتی یکی از رشته­ های صنعت زنبورداری است. هدف از تولید زنبورعسل پاکتی، تامین زنبور برای زنبورداران است. در این روش زنبوردار مناطقی که دارای گل­ و شهد فراوان است اقدام به پرورش زنبورعسل می­کند و پس از قرار دادن یک ملکه و تعدادی زنبورعسل و مقداری غذا در یک جعبه­ ی توری، آن را به مناطقی که شرایط مساعدی از نظر پرورش زنبورعسل ندارند، ارسال می­کنند. این موضوع تاثیر به سزایی در اشتغال­زایی نیز دارد . کسانی که به پرورش زنبورعسل علاقه دارند، می­توانند با خرید کلنی زنبورعسل در وزن­های ۲۵۰،۳۰۰ و ۵۰۰ گرمی و استقرار آن در مناطق پرشهد، اقدام به پرورش زنبورعسل به شیوه پاکتی کنند. بیشترین مورد مصرف زنبورپاکتی در مناطقی است که دارای زمستان­های سرد و طولانی است و امکان نگهدری کلنی­های زنبورعسل در زمستان کم و یا مقرون به صرفه نیست. همچنین مراکز تولید آن در مناطقی ایت که در زمستان شرایط مناسبی برای پرورش و تولید زنبور وجود داشته باشد.
در این روش تولید کنندگان زنبورپاکتی می­توانند در صورت علاقه و داشتن فرصت مناسب اقدام به تولید عسل کنند.
مدیریت کلنی­های تولید،  کننده­ ی زنبورپاکتی
مدیریت این کلنی­ها با مدیریت کلنی­های تولید عسل تفاوت عمده­ای ندارد. رساندن جمعیت کلنی به حداکثر ممکن در یک دوره زمانی معین از نکات مهم مدیریت کلنی­های تولید کننده زنبورپاکتی است. به این منظور انجام اقدامات زیر می­تواند موثر باشد.
  • تعویض ملکه­ های قدیمی جایگزینی آنها با ملکه­ های جوان، بارور و اصلاح شده، در ابتدای هر فصل.
  • ادغام کلنی­های ضعیف در یکدیگر.
  • هماهنگ کردن جمعیت­ها و بررسی میزان غذای کلنی­ها، در صورت لزوم.
  • استفاده از شربت شکر وخمیر گرده ی گل، در صورتی که قاب­های جاوی عسل و گرده گل در دسترس نباشد. این موضوع در پرورش نوزادان اهمیت بسیاری دارد. معمولاً مقداری گرده­ ی گل را (حدود ۵ تا ۲۵ درصد وزن کل مواد به صورت خشک) با موادی مثل آرد کنجاله­ ی سویا و مخمر آبجو و..مخلوط و به کار می­برند. برای مخلوط کردن این مواد از شربت شکر ۵۰ % استفاده می­شود تا ترکیب به دست آمده به صورت خمیر مناسبی آماده شود.
  • انجام اقدامات لازم جهت جلوگیری از تولید بچه کندو و برداشتن جمعیت اضافی و به صورت زنبورپاکتی به جای دیگری منتقل کردن.
  • تهویه کافی کندوها، محافظت در مقابل باد و بارش­ها، استقرار کندوها در مکان­های مناسب و کنترل آفات و بیماری­ها همگی برای موفقیت در امر تولید زنبورپاکتی موثر است.
وسایل لازم برای زنبورپاکتی
وسایل مورد نیاز عبارتند از:
جعبه­ های مخصوص زنبورپاکتی، قفس­های ارسالی ملکه و ظروف شربت مخصوص جعبه­ های زنبورپاکتی.
بهترین زمان فروش زنبورپاکتی اواخر زمستان و اوایل بهار است لذا لوازم فوق باید در طول زمستان فراهم شود.
قفس­ه ای زنبورپاکتی
این قفس­ها با کف و سقفی از جنس چوب است و اطراف آن با توری سیمی ریزبافت محصور شده است. حجم این قفس­ها براساس مقدار زنبوری که در آن قرار داده می­شود متفاوت است. که بعضی از آن­ها عبارتند از:
ابعاد (برحسب سانتیمتر) برای پاکت­های ۱ کیلویی زنبور: ۳۰×۱۵×۲۲ (ارتفاع)
ابعاد(برحسب سانتیمتر) برای پاکت­های۵/۱ کیلویی زنبور:۱۵×۴۰×۲۲(ارتفاع).
ظروف شربت­خوری زنبور پاکتی
ظروف شربت­خوری زنبورپاکتی تشکیل شده است از یک قوطی حلبی با گنجایش ۱ لیتر شربت که از طریق سوراخ تعبیه شده در سقف، زنبورها به آن دسترسی دارند. این ظرف بر روی پایه­ای چوبی که به شکل H یا U است، به کف یا سقف کوبیده می­شود.
روی این سوراخ یک قطعه پارچه­ ی صاف با بطونه­ ی رقیق شده مخصوص صافکاری اتومبیل چسبانده و با گذاشتن یک حلقه پلاستیکی از داخل، میزان شل بودن پارچه را تنظیم کرد. بعد قوطی را از شربت قند ۵۰% پر و درب آن را لحیم می­کنند.
شیوه پر کردن قفس­های زنبورپاکتی
برای پر کردن قفس­های زنبورپاکتی از زنبور، روش­های مختلفی به کار گرفته شده است.
مرسوم­ترین روش استفاده از «جعبه­ ی تکاندن زنبور» است که ظرفیت­ حدود ۱۰ تا ۱۵ کیلو زنبور را دارد. این جعبه دارای دو قسمت عمده است. قسمت فوقانی دارای قیفی است که به قسمت تحتانی راه داشته و ضمناً یک ظرف عمیق که از شبکه­­ ی ملکه درست شده و قابل اجرا شدن است بر روی قسمت فوقانی قیف قرار می­گیرد.
بدنه­ ی کندوی تامین کننده زنبور را بر روی قسمت فوقانی این جعبه قرار داده وشان­های حاوی زنبور بر روی شبکه­ ی ملکه تکانده می­شود و از این طریق زنبورهای کارگر در جعبه­ب تحتانی ریخته می­شوند.
به این ترتیب زنبورهای نر و ملکه بر روی شبکه­ ی ملکه قرار گرفته و با زنبروهای کارگر که در قسمت تحتانی قرار می­گیرند مخلوط نشده و به کندوی اولیه خود بازگردانده می­شوند. پس از آنکه به اندازه کافی زنبور جمع ­آوری شد، قفس­های زنبورپاکتی را بر روی ترازو قرار داده، سپس قسمت تحتانی «جعبه­ ی تکاندن زنبور» را برداشته و زنبورها را از طریق دریچه­ ی خروجی آن و به وسیله­ ی قیف به داخل قفس­ها می­ریزند. پس از این مرحله یک ملکه را که قبلاً در قفس­های دو حجره­ ای مخصوص ملکه(بدون زنبور همراه و بدون شیرینی ملکه) قرار داده شده و قفس آن به یک رشته سیم یا مفتول باریک بسته شده است و در وسط قفس زنبورپاکتی قرار داده می­شود و بالاخره ظرف شربت­خوری را داخل قفس گذاشته و آنها را جهت بسته ­بندی روی کامیون آماده می­کنند.
برای ارسال گروهی قفس­های زنبورپاکتی به وسیله­ ی کامیون معمولاً هر ۴ تا ۵ قفس را به وسیله­ ی دو باریکه چوب به طول ۹۰، عرض ۵ و ضخامت ۱ سانتی­متر به یکدیگر متصل کرده به طوری که بین هر دو قفس فاصله­ای حدود ۱۰ تا ۱۵ سانتی­متر ایجاد گردد.
در جریان پرکردن قفس­های زنبورپاکتی باید دقت کافی به عمل آید که زنبورها از گرمای زیاد آسیب نبینند.
پس از بسته ­بندی قفس­ها نیز باید زنبورهای سبیده به سطح آنها را جدا و با شربت ۴۰ به ۶۰ زنبورها را اسپری کرد تا آرامش نسبی پیدا کنند و مقداری شربت بخورند.
زنبورهایی که قبل از حرکت به اندازه کافی شربت خورده باشند قادرند حدود سه روز مسافرت را به خوبی تحمل کنند.
در غیر این صورت در راه از شربت داخل ظروف شربت­خوری تغذیه می­شوند و ممکن است برای همه­ ی زنبورهای قفس شربت به اندازه کافی باقی نماند. ضمناً باید دقت شود که زنبورهای ارسالی همگی جوان باشند. برای این کار باید از طبقه فوقانی کندوهای تامین کننده اقدام به برداشت زنبور کرد.
مستقرکردن زنبورپاکتی در کندو
پس از دریافت قفس­های زنبورپاکتی، باید آنها را در محلی خنک و تاریک قرار داد و سطح توری آنها را مختصراً با شربت ۴۰ به ۶۰ که حاوی داروی«فومیدیل-ب» است اسپری کرد.
از هنگام غروب آفتاب تا صبح روز بعد می­توان آنها را در کندوها مستقر کرد. برای این کار باید آنها را به محل زنبورستان برده و سه یا چهار قاب از وسط کندویی که قبلاً آماده و در محل مورد نظر قرار داده شده است خارج کرد.
در صورتی که هوا به اندازه کافی سرد نباشد و به طور طبیعی قدرت پرواز زنبورها کاشته نشود، بهتر است موقع تخلیه قفس­های زنبورپاکتی در کندوها، آنها را با آب یا شربت قند رقیق مختصراً اسپری کرد. پس از این کار قفس را به آرامی از محل قاعده به زمین زده سپس قوطی شربت و ملکه را برداشته و زنبورها را به داخل کندو تخلیه می­کنیم.
قاب­هایی را که قبلاً از کندو خارج کرده بودیم باید در داخل کندو و در محل خود قرار داده شوند به طوری که به آنها فشار وارد نگردد و زنبورها در زیر آنها کشته نشوند بلکه به واسطه­ ی وزن خود پایین رفته و مستقر شوند. سپس چوب پنبه­ ی سوراخ ورودی قفس ملکه را برداشته و قفس حاوی ملکه را بین دو شان وسطی کندو مستقر کرده تا ملکه از آن خارج گردد و بالاخره شربت­خوری کندو را پر از شربت کرده و درب آن را می­بندیم. ضمناً برای جلوگیری از غارت­گری باید سوراخ پرواز کندو را تنگ کرد.
مدیریت سیستم دو ملکه­ ای
برای اولین بار در سال­های ۱۹۳۷ تا ۱۹۵۸ فیرار اقدام به تشکیل کلنی با دو ملکه کرد که نتایج خوبی به دست آورد. و در سال ۱۹۴۳ دونهام این سیستم را بهبود بخشید. در سال ۱۹۷۵بانکر زنبوردار موفق آمریکایی که بیش از ۱۵۰۰ کلنی زنبورعسل را با سیستم دو ملکه­ ای مدیریت می­کند، معتقد است که زمان عملیات و روش کار در میزان موفقیت در مدیریت دو ملکه­ ای کندوها تاثیر به سزایی دارد. اگرچه این گونه سیستم بسیار پرزحمت و وقت­گیر است ولی نتیجه نهایی نیز بسیار رضایت­بخش است.
لازم به ذکر است که در هر یک از روش­های فوق تغییرات و ابتکاراتی متناسب با شرایط و امکانات صورت گرفته است که در زیر به یکی از این روش­ها می­پردازیم.
روش دو ملکه­ ای کردن کلنی­ها
برای بالا بردن راندمان تولید عسل در هر کلنی عوامل مختلفی تاثیرگذار هستند از جمله میزان جمعیت. هر چه میزان جمعیت چراکننده بیشتر باشد مقدار تولید عسل بالاتر خواهد بود.
یکی از روش­های رسیدن به این هدف استفاده از دو ملکه در یک کلنی است. با این روش در مدت کوتاهی جمعیت کلنی را می­توان به حداکثر ممکن رساند.
یکی دیگر از عوامل تاثیرگذار بر میزان تولیدعسل، داشتن فضای کافی است که در این روش با ایجاد فضای بیشتر برای زنبورها، میزان تخم­گذاری بیشتر خواهد شد و بالطبع میزان جمعیت افزایش پیدا خواهد کرد.
لازم به ذکر است که این روش برای مناطقی مقرون به صرفه است که میزان گل­ دهی و جریان شهد درطبیعت طولانی­ مدت باشد و یا اینکه شروع و پایان گل در طبیعت مشخص باشد در غیراینصورت این روش برای زنبورداران به دلیل زمان و هزینه اضافی مقرون به صرفه نیست.
روش تشکیل کندوی دو ملکه­ ای به شرح زیر است:
  • حدود ۴ الی ۶ هفته قبل از جریان شهد یک کندوی قوی انتخاب و در صورت لزوم به وسیله­ ی شربت شکر و کیک­های کمکی گرده­ ی گل آنها را تقویت می­کنیم.
  • نیمی از جمعیت کلنی را بدون ملکه به یک طبقه­ ای که از قبل آماده کرده­ ایم انتقال می­دهیم.
  • ملکه­ ی کندو را همراه با بقیه­ زنبورها در محل اصلی خود یعنی طبقه پایین، با گذاشتن یک شبکه ملکه محبوس می­کنیم.
  • روی کندوی ملکه یک طبقه با شان خالی و عسل اضافه می­کنیم (طبقه دوم).
  • روی طبقه­ ی دوم، یک شبکه­ ی ملکه و یا توری ریزبافت دو لایه قرار می­دهیم.
  • کندویی را که نیمی از جمعیت آن را قبلاً برداشته­ ایم، به عنوان طبقه سوم روی توری دو لایه قرار می­دهیم.
  • یک سوراخ پرواز جدید برای این جمعیت یعنی در طبقه سوم، ایجاد و یک ملکه ­ی جوان به آن معرفی می­کنیم.
  • در صورت بازگشت زنبورهای طبقه سوم به کندوی اصلی یعنی طبقه اول، بعد از ۲ روز مقداری زنبور از کلنی­ های قوی برداشته و به آن اضافه می­کنیم.
  • در صورت کمبود ذخیره غذایی، هر دو کلنی را تغذیه می­کنیم.
به تدریج جمعیت کلنی افزایش یافته و باید فضای لازم را با اضافه کردن طبقه برای آنها فراهم نمود.
توری ریزبافت دو لایه ضمن جلوگیری از انتقال حرارت از طبقات پایین امکان ادغام بهتر زنبورهای دو کلنی را فراهم می­ آورد. ضمناً منطقه­ ی پرورش نوزادان، کلنی تحتانی از دو طبقه تشکیل شده و روی آن شبکه ­ی ملکه قرار داده می­شود در صورت لزوم طبقات اضافی برای ذخیره عسل روی شبکه­ ی ملکه برای کلنی زیرین و روی قسمت فوقانی برای کلنی بالایی قرار داده می­شود. در این روش نیز مثل روش قبلی پس از رشد کامل دو کلنی جمعیت آنها را ب یکدیگر ادغام می­کنند.
متحد کردن دو جمعیت
جمعیت­های ضعیف را در هیچ زمانی نباید در زنبورستان تحمل کرد چون اولاً: همیشه جمعیت­هایی مصرف کننده­اند بدون آنکه محصولی بیاورند و حتی اغلب، زنبوردار ناچار به تغذیه دایمی آنها است و جز ضرر چیزی تحویلش نمی­دهند.
ثانیاً: جمعیت­های ضعیف درست مثل انسان­های ضعیف استعادا ابتلاء به هر بیماری را دارند و پس از بیمار شدن، بیماری را در تمام کندوهای زنبورستان پخش می­کنند. البته عامل اصلی پخش بیماری­ها زنبورهای نر هستند، چرا که آنها می­توانند آزادانه به هر کندویی که مایل باشند بروند.
ثالثاً: داخل کندوهای با جمعیت ضعیف و روی شان­های بدون زنبور، محل مناسبی است برای تخم­گذاری پروانه­ ی کرم موم­خوار. تخم­ها پس از مدتی تبدیل به لارو شده و لاروها شان­ها را یکی پس از دیگری می­خورند تا تبدیل به پروانه می­شوند. به این طریق پروانه­ های کرم موم­خوار زیاد شده و به کندوهای دیگر حمله­ ور می­شوند و تمامی زنبورستان را آلوده می­کنند.
بعضی از زنبوردارها برای این که تعداد کندوها و جمعیت­های زیاد باشد از متحد کردن جمعیت­های ضعیف و حتی خیلی ضعیف یا جمعیت­های قوی اکراه دارند. این یک اشتباه محض است که دانسته یا ندانسته مرتکب می­شوند. چه همان­طوری که گفته شد اینها همیشه بی­ ثمر و بی­ محصولند.اغلب حتی در وسط زمستان از بی­ غذایی و یا از شدت سرما و یا بالاخره از بیماری تلف می­گردند. نگهداری از آنها تنها به این دلخوشی که تعداد جمعیت­ها زیادتر باشد صحیح نیست. باید آنها را پیش از شروع تغذیه زمستانی و یا اوایل بهار با جمعیت­های قوی متحد کرد.
روش متحد کردن
جمعیت ضعیف را در صورت وجود پس­ بچه (از بهار) با آن و در غیر این صورت با یک جمعیت قوی به طریق زیر متحد می­کنند.
روی قاب­های کندوی یک جمعیت قوی که ملکه هم دارد نخست پنجره ملکه سپس روی آن یک صفحه­ ی کاغذ روزنامه را می­گذارند. اگر پنجره ملکه وجود نداشت تنها کاغذ روزنامه را خوب پهن می­کنند به طوری که هیچ منفذی برای زنبورها وجود نداشته باشد. آنگاه یک طبقه یا نیم طبقه خالی و بدون شان یا قاب را رویش می­گذارند. داخل آن تنها ظرف غذای پر از شربت و یا بهتر مخلوط آب و عسل ولرم را آویزان می­کنند. با یک مداد یا وسیله­ای نوک تیز روزنامه را سوراخ می­کنند (۱۵ الی ۲۰ دقیقه) . سوراخ­ها باید آنقدر کوچک باشد که زنبورها نتوانند از آنها عبور کنند ولی بوی ملکه­ ی کندوی پایین از راه همین سوراخ­ها به زنبورهایی که به زودی در طبقه ­ی بالا ریخته می­شوند رسیده و آنها را کم­کم به بوی ملکه­ ی تازه عادت دهد.
همه­ ی زنبورهای جمعیت ضعیف را بدون ملکه به داخل طبقه و یا نیم طبقه­ ی بالا خوب می­ تکانند و سقفش را هم می­گذارند. این تقریباً تمام کاری است که برای متحد کردن ۲ جمعیت باید انجام داد. پس از آن تکلیف شان­های جمعیت ضعیف را هم باید معلوم کرد. اگر جمعیت ضعیف بیمار نباشد و شان­ها مقداری لارو داشته باشند آنها را می­توان در کندوهای سایر جمعیت­ها آویزان کرد.
زنبورهایی که تازه در طبقه ­ی بالا ریخته شده­اند(زنبورهای جمعیت ضعیف) پس از مدتی سرگردانی متوجه ظرف غذا می­شوند و مقداری از شربت یا عسل را می­مکند. ولی از آنجایی که طبقه ­ی بالا خالی از شان است و زنبورها جایی برای خالی کردن و ذخیره کردن شربت یا عسل بلعیده شده را پیدا نمی­کنند، به ناچار به سمت سوراخ­های روزنامه رفته و کناه­هایشان را جویده و سوراخ­ها را بزرگ می­کنند تا از آنها عبور کرده و به طبقه­ی پایین برای ذخیره کردن عسل در داخل شان­هایشان بروند.
زنبورهای طبقه­ ی پایین هم پس از کنترل زنبورهای وارد شونده وقتی که ملتفت این موضوع شدند که آنها نه تنها برای غارت کردن نمی ­آیند بلکه مقداری عسل هم به کندویشان می­آورند به آنها اجازه ورود می­دهند و آنها را بین خودشان قبول می­کنند.
هرگاه کار متحد کردن ۲ جمعیت عصر انجام شده باشد. صبح روز بعد زنبورهای ۲ جمعیت با هم و کنار هم در کمال صلح و صفا مشغول فعالیت خواهند شد.
در متحد کردن ۲ جمعیت باید همیشه جمعیت ضعیف را به کندوی جمعیت قوی انتقال داد. وارونه عمل کردن باعث جنگ و جدال و کشت و کشتار خواهد شد.در اینجا مسئله ­ی مهمی که نباید فراموش گردد این است که پس از متحد کردن ۲ جمعیت در محلی که جمعیت ضعیف پیش از این قرار داشته، اقلاً در هفته ­ی اول نباید به هیچ­وجه کندویی گذاشت چون زنبورهای قادر به پرواز به آنجا برمی­گردند و تلف می­شوند . کندوی جمعیت ضعیف را هم (بعد از متحد کردن) نباید به نقطه ­ای که قبلاً در آنجا بوده برگرداند.
طبقه دادن کندوها
جمعیت­هایی که در اواخر تابستان گذشته خوب تغذیه شده و پاییز و زمستان را گرم و سالم و نسبتاً قوی گذرانده و از اواخر بهمن ماه هم به حد کافی خمیرشیرین و عسل در اختیار داشته باشند. معمولاً در اوایل فروردین ماه زنبورها تمام ۱۰ شان موجود داخل کندو را به صورت پر پشت می­پوشانند به طوری که کمبود شدید جا برای آن همه زنبور به چشم می­خورد . این همان زمانی است که باید به جمعیت، یک طبقه­ ی دوم اضافه کرد، یعنی؛ یک طبقه کامل و یا یک نیم ­طبقه(در ایران) روی آن اضافه می­کنیم تا زنبورها فضای بیشتر و امکانات زیادتری برای زندگی در اختیار داشته و به فکر بچه ­دادن نیفتند. آنگاه اگر طبقه کامل بود فوری ۳ شان پوشیده از لاروهای سربسته همراه همه ­ی زنبورهایی که روی آن نشسته­ اند را از طبقه ­ی پایین به طبقه­ ی بالا انتقال داده و در طبقه ­ی پایین هم، شان­ها را به یک سمت فشار می­دهیم. به طوری که شان­های بالا و پایین روی همدیگر قرار گیرند تا گرمایی را که زنبورهای طبقه­ ی پایین تولید کنند به لاروها و زنبورهای طبقه­ ی بالا هم برسد.
برای اضافه کردن شان­های تازه، امکانات زیر لازم است:
  • شان­هایی که اندکی عسل از پاییز در آن باقی مانده. یا شان­هایی که در تابستان و یا پاییز گذشته به دلیل ناچیز بودن مقدار عسلشان اکستراکتور نشده­ اند.
  • شان­های خالی که ملکه در سال­های گذشته حداقل یک یا چند بار داخلش تخم­گذاری کرده است.
  • شان­های خالی که سال گذشته بافته شده و حتی یک بار هم ملکه داخلش تخم­گذاری نکرده است.
  • دیواره­ ها: بهترین نتیجه هنگامی به دست می­ آید که از شان­هایی که اندکی عسل از پاییز در آن باقی مانده استفاده شود مشروط بر این که با مقداری شربت گرم که از مخلوط کردن یک کیلو شکر، یک کیلو عسل و یک لیتر آب به دست می­آید دو طرف شان را اسپری (پاشید) و خیس کنیم و وفوری ان را(سمت مخالف قاب­هایی که به طبقه­ی بالا انتقال یافته­اند) در طبقه­ ی پایین آویزان کنیم، به این طریق که یکی ازآنها را در وسط کندو، یکی دو قاب بعد از آن و سومی هم ۲ قاب بعدتر ولی یکی مانده به آخر. در طبقه­ ی بالا هم یک شان عسل پاشی شده پس از آخرین شان می­آویزیم.
آویختن شان­هایی ملکه داخلش تخم­گذاری نکرده، در فروردین کمی زود است. در این ماه از سال ملکه آن را به زحمت قبول می­کند و داخلش تخم می­گذارد. بهتر است این شان­ها رادر ماه­های اردیبهشت و یا خرداد داخل کندو آویزان کنیم که ملکه بی­دردسر آنها را قبول می­کند.
زمان آویختن دیواره­ ها در داخل کندو هنگامی است که خود زنبورها کار موم بافی را شروع کرده باشند و این معمولاً هنگامی است که شکوفه­ های گل آلبالو تازه ریخته باشد.
در مورد نیم­طبقه این که آن را در صورت امکان با ۱۰ عدد شان بافته شده روی کندو می­گذاریم. هرگاه قاب­های بافته شده نیم­طبقه به اندازه کافی در اختیار نیست یک در میان دیواره آویزان می­کنیم.
عضویت در خبرنامه دریافت هفتگی اخبار
دنبال کنید