صنعت زنبورداری
تغییرات و تحولات در صنعت زنبورداری
تا قبل از قرن ۱۶ میلادی، زنبورداری و پرورش زنبورعسل در جهان به شکل سنتی و بسیار ابتدایی بود.
در اوایل تابستان بچه­ ی زنبورعسل را می­گرفتند و در کندو قرار می­دادند و در پاییز نیز محصول آن که شانهای عسل بود، برداشت می­کردند، موم از عسل جدا و دوباره برای زمستان به کندوهای عسل برمی­گشت. جنسیت و نوع زنبورها و وظایف آنها مشخص نبود. رابطه­ ی بین زنبور و گرده ­افشانی گیاهان شناخته نشده بود و عموماً اعتقاد براین بود که ملکه حکم شاه در کندو را دارد و خلاصه سوالات متعدد دیگری که هیچ پاسخی برای آنها نبود.
از اواسط قرن هجدهم میلادی که انقلاب صنعتی در غرب، دگرگونی­های زیادی در زمینه صنعت، کشاورزی، تولید و حمل و نقل را به وجود آورد . حرفه­ ی زنبورداری نیز مانند همه­ ی حرفه­ های دیگر دچار تغییر و تحولات زیادی شد. از جمله اختراعات و اکتشافات زیادی در زمینه ابزار و لوازم، شناخت بیشتر نسبت به بیولوژی و نحوه­ ی زندگی زنبورعسل و مدیریت کندو برای بالا بردن میزان تولید و… صورت گرفت. این تحولات عبارتند از مشخص شدن نقش زنبور ملکه در کندو، کشف جنسیت انواع زنبورهای داخل کندو و وظایف هر کدام. همچنین حقایق زیادی در رابطه با جفت­گیری زنبورعسل و بالاخره پی­بردن به مشکلات کندوهای سنتی و اختراع کندوهای جدید با قاب متحرک.
کندوهای جدید با قاب­های متحرک
قسمت­های مختلف یک کندو عبارتند از:
  • در پوش کندو: برای محافظت کندو در برابر سرما، گرما ، باد و باران و دشمنان طبیعی در روی کندو قرار داده می­شود و ممکن است که با لایه­ای از ورق گالوانیزه آن را بپوشانند تا مقاومت بیشتری پیدا کند.
  • درپوش داخلی: صفحه ­ای که قبل از درپوش کندو روی شان­ها قرار می­گیرد و برای کنترل دمای کندو و ورود و خروج سرما و گرما به کار می­رود. گاهی در وسط آن سوراخی تعبیه می­کنند که ازآن به عنوان دریچه­ ای برای عبور یک طرفه زنبور استفاده می­شود.
  • طبق­ های کم عمق: این قاب این طبق­ ها در ابعاد ۴/۱۴ و ۸/۱۶ سانتی­متر است. از این طبق­ها برای ذخیره کردن عسل استفاده می­شود. اما به جای استفاده از این طبق­ها، می­توان از طبق­های عمیق یا قاب­هایی که از آن به عنوان بدنه ­ی کندو استفاده می­شود، به کار برد.
  • شبکه ملکه: این از جنس فلزی است که سوراخ­های آن به اندازه­ ای است که زنبورهای نر و ملکه نمی­توانند از آن عبور کنند. فقط زنبورهای کارگر از ان عبور می­کنند. ملکه در بین این دو شبکه قرار می­گیرد و در شان­های زیر آن تخم­ریزی می­کنند.
  • بدنه استاندارد کندو: قاب­هایی با عمق زیاد که برای پرورش زنبورعسل و جمع ­آوری عسل و گرده به کار می­رود.
  • کفی استاندارد کندو: صفحه­ ای است که در کف کندو قرار می­گیرد. سوراخ پرواز روی آن ودر فاصله بین بدنه و کفی قرار دارد.
  • پایه کندو: برای جلوگیری از ورود رطوبت، پوسیدگی کندو، در امان بودن کندو از حشرات موذی و.. آن را روی پایه قرار می­دهند تا مستقیماً روی زمین قرار نگیرند. بعضی از این پایه­ها دارای صفحه ­ای مورب است که زنبور هنگام ورود و خروج به کندو روی آن می­نشیند.
کندوی لانگ استروت
یکی از مهمترین و مشهورترین کندوهای جدید و استاندارد که دارای قاب­های متحرک است، کندوی لانگ استروت نام دارد. این کندو دارای مشخصات زیر است:
  • گنجایش بدنه­ ی اصلی: ۱۰ قاب و دارای امکان اضافه کردن ۱ تا ۳ بدنه برای پرورش نوزادان.
  • ابعاد آن: طول ۵/۴۶ سانتی­متر ، عرض ۳/۳۷ سانتی­متر و عمق ۴/۲۴ سانتی­متر است.
  • ضخامت چوب­ها: حدود ۲ سانتی­متر.
  • چهارگوشه­ ی بدنه­ ی اصلی به وسیله­ ی فاق، زبانه، چشب و میخ به هم متصل می­شوند.
  • دارای دستگیره که به صورت فرورفتگی در بدنه تعبیه شده است.
  • ابعاد داخلی هر قاب برای بدنه­ ی کندو: طول ۲/۴۳ سانتی­متر و عمق یا عرض ۳/۲۰ سانتی­متر است.
  • مشهورترین و پر مصرف­ترین اندازه طبقات عبارتند از: با عمق ۸/۱۶، ۴/۱۴، ۴/۱۹ سانتی متر.
  • در بدنه­ ی هر کندو برای پرورش نوزادان ۱۰ قاب قرار داده می­شود ولی در طبقات جهت ذخیره عسل معمولاً ۹ قاب و حتی گاهی ۸ قاب قرار می­دهند.
  • کفی کندو که بدنه­ ی کندو روی آن قرار می­گیرد، شامل یک تخته ­ی مسطح است، به طول ۵۶ و عرض ۶/۳۸ سانتی­متر که در زهواره­های جانبی(طرفین طولی و عرض عقب)به عمق ۳/۳ سانتی­متر مستقر شده است.
  • در پوش داخلی کندو صفحه ­ای چوبی و معمولاً به ضخامت ۲/۳ میلی­متر است که در یک زهواره به کلفتی ۲/۲۲ میلی­متر مستقر شده است.
  • معمولاً یک سوراخ بیضی شکل در وسط درپوش داخلی تعبیه شده برای خارج کردن زنبورها از طبقات حاوی عسل است.
  • در پوش کندو با زهواره­ای به عرض ۳/۶ سانتی­متر نصب شده به گونه­ای که به صورت تلسکوپی روی کندو قرار داده می­شود، به طوری که حدود ۸/۳ سانتی­متر آن لبه­ی فوقانی کندو را احاطه می­کند.
  • دارای پوشش گالوانیزه برای درپوش روی کندو.
  • رنگ سطح خارج کندو، سفید یا رنگ­های روشن است. رنگ­های تیره حرارت بیشتری را جذب کرده و در دمای داخلی کندو اختلال ایجاد می­کنند. سطح داخلی کندو را نیز نباید رنگ کرد.
  • چوب مصرفی برای ساختن کندو متناسب با امکانات منطقه است، معمولاً چوب انواع درختان کاج، صنوبر، سرو، کبوده، راش، روسی و غیره را می­توان برای ساختن کندو به کار برد.
توجه: به کار بردن موادی چون پلاستیک، پلی­ اتیلن، استیروفوم و.. برای ساختن کندو، جایگزین خوبی به جای چوب برای ساختن کندو نیست. این گونه مواد به خاطر سبکی بیش از حد، عدم تهویه کافی، داشتن مواد شیمیایی مصنوعی بر رفتار و عملکرد زنبورها تاثیر منفی می­گذارند.
مشخصات کندوی دادانت تغییر یافته
  • این نوع کندو دارای گنجایش ۱۱ قاب است.
  • طول قاب­ها به اندازه­ ی قاب­های کندوی لانگ استروت و عمق یا عرض داخلی آنها ۷/۲۵ سانتی­متر است.
  • بدنه­ی کندو به عمق ۵/۲۹، طول ۵/۴۶ و عرض ۴۳ سانتی­متر در قسمت داخلی است.
  • بقیه خصوصیات کندوی دادانت تغییر یافته مشابه کندوی لانگ استروت است.
  • کندوی دادانت تغییر یافته اساساً توسط زنبورداران ساکن (غیر مهاجر) مورد استفاده قرار می­گیرد.
مشخصات کندوی تغییر یافته لانگ استروت (۸قابه):
  • عرض داخلی آن حدود ۳۱ سانتی­متر و گنجایش ۸ قاب را دارد. این کندو برای تولید عسل شان مورد استفاده قرار می­گیرد.
  • دارای قاب­های محکم که هر قاب می­تواند به خوبی یک ورقه­ی مومی آج­دار را در خود جای دهد و محکم نگه دارد. همچنین در مراحل مختلف جا به­ جایی و استخراج عسل در داخل دستگاه اکستاکتور به خوبی دوارم آورد و چندین سال سالم باقی بماند.
  • زهواره بالایی قاب در سطح زیرین دارای شیاری طولی به عرض ۵/۳ میلی­متر و عمق ۹/۷ میلی­متر است. زهواره­ی زیری قاب معمولاً دارای کلفتی ۵/۹ میلی­متر، عرض ۸/۱۹ میلی­متر و طول ۹/۴۴ سانتی­متر است.
برگه موم آج­دار
برگه ­ی موم آج­دار ورقه­ی نازکی از موم خالص زنبورعسل است که خطوط سلول­های شش ضلعی زنبورعسل در دو طرف آن درج شده است. برگ موم آج­دار از اکتشافات مهمی است که باعث پیشرفت حرفه­ ی زنبورداری شد. این اککتشافات در نیمه­ ی قرن ۱۹ میلادی انجام شد. این برگه­ی آج­دار محور شان زنبورعسل است. به این معنی که زنبورها سلول­های خود را به شکلی افقی در دو طرف آن روی خطوط درج شده روی آن ساخته و بالا می­آورند. برگه موم آج­دار به وسیله ­ی سیم درون قاب محکم می­شود.
برای ساختن برگه­ های مومی باید از موم خالص زنبورعسل استفاده کرد. قبل از برگه­ سازی باید نسبت به تصفیه موم و گرفتن ناخالصی­های آن اقدام کرد. موم را در ظروف دو جداره و به­ وسیله­ ی حرارت غیرمستقیم ذوب می­کنند، سپس به صورت ورقه ­های نازک در می­آورند و نهایتاً به­ وسیله ­ی دستگاه پرچ موم،آج­دار می­شوند.
برگه­ های موم آج­دار که برای تولیدعسل به شکل شان تولید می­شود با شان­هایی که برای پرورش نوزادان تولید می­شود تا حدودی متفاوت است. برای تولید عسل شان از موم­های روشن و برگه ­ی نازک و برای پرورش نوزادان از موم­های تیره و برگه­ ی ضخیم­تر استفاده می­کنند.
پس از سیم­کشی قاب، برگه­ی موم آج­دار در زیر سیم­های قاب قرار داده می­شود و به ­وسیله ­ی آب جوش، گرم می­شود ردیف­های سیم­ها در داخل برگه ­ی موم فرو برده می­شوند به گونه­ای که سیم­ها کاملاً در محور برگه قرار گرفته ولی نباید برگه­ ی موم پاره شود.
برای تحریک زنبورها به شان­سازی و بافتن برگه ­ی موم آج­دار باید در زمانی­که قاب­های برگه ­ی موم آج­دار را در کندو­ها قرار می­دهید، درجه­ ی حرارت محیط حداقل به ۲۵ سانتی­گراد رسیده باشد و ضمناً شهد فراوان نیز باشد . اگر شهد جاری نباشد می­توان با تغذیه مصنوعی زنبورها با شربت شکر ۵۰ درصد ، آنها را تحریک به موم­سازی و شان­سازی کرد.
توصیه می­شود در کندوهای یک طبقه، قاب حاوی برگه­ی موم آج­دار نزدیک به محل پرورش  نوزادان مثلاً در جایگاه قاب سوم از کنار کندو قرار داده شود. اگر کندو دو طبقه و یا بیشتر است باید قاب حاوی برکه­ی موم در طبقه­ی فوقانی محل پرورش نوزادان قرار داده شود تا زنبورها آن را بافته و با شان تبدیل کنند.
اندازه و شکل سلول­های زنبورعسل
پژوهشی جدید نشان می­دهد که سلول­های کندو، ابتدا به شکل دایره ساخته می­شوند. سپس دایره­ها به تدریج بر اثر نرم شدن و جریان یافتن آرام موم به شکل شش ضلعی در می­آیند.موم به کار رفته در ساختمان کندو در اثر گرمای ناشی از فعالیت زنبور کارگر به حالت نیمه­ذوب در آمده و پس از آن شکل شش ضلعی به خود می­گیرد.
هرکدام از سلول­های مومی درون کندو به شکل یک شش ضلعی زیبا و بی­نقص ساخته می­شود و دیواره­ های نازک، آن­قدر قدرت را دارند که نه تنها ساختار کندو را حفظ می­کنند بلکه هوشمندانه­ ترین روش برای نگهداری عسل است.
هندسه­ دان یونانی قرن چهارم میلادی به نام پاپوس الکساندریا درباره ­ی این شگفتی طبیعت نوشت:« به کمک محاسبات هندسی خاص، زنبورها می­دانند که شش ضلعی شکلی مناسب­تر از مربع و مثلث است و با مصرف مصالح کمتر، عسل بیشتری را در خود جای می­دهد.»
چارلز داروین نیز از جمله نخستین کنندگان کندوی زنبور عسل بود و در مدح این ساختار طبیعی نوشت:« بهترین روش برای صرفه­ جویی در موم و کار است.» اما زنبورها چگونه موفق به چنین کاری می­شوند؟
زنبورها که به ظاهر با انرژی زیادی کار می­کنند، دوشادوش هم به دور خود استوانه ­هایی می­تنند و پس از آن با پوسته­ های مومی خمیری یک به یک، حفره ­های سه گوش ایجاد شده بین استوانه­های کوچک ۶میلی­متری را پر می­کنند.
در مرحله­ی بعد گرمای ۴۵درجه­ای ناشی از فعالیت زنبورها  باعث به جریان افتادن موم به شکل مایعی چسبناک می­شود. در قسمت اتصال استوانه­ ها، انبساط سطحی موجب کِش آمدن موم به شکل خمیر می­شود و آن را به قسمت بالا هدایت و دست آخر، یکایک  گوشه­های شش ضلعی را تشکیل می­دهد. در جریان این روند دیواره­های سلول به طور مداوم در حال کشیده شدن هستند و در نهایت با یکدیگر ترکیب و به شکل خطوطی صاف در می ­آیند.
شان­های زنبور عسل تشکیل شده است از تعداد زیادی از این شش ضلعی­ها، هر سلول ۶ دیوار دارد که هر دیوار با سلول مجاورش مشترک است. شان­سازی به صورت عمودی انجام می­شود اما هر سلول نسبت به محور شان کاملاً عمود نیست، بلکه با زاویه ۹ تا ۱۴ درجه به سمت بالا تمایل دارد. این شیب باعث می­شود که لاروهای درون سلول­ها به بیرون نلغزد وسقوط نکنند، همچنین، مواد غذایی در داخل سلول­ها به راحتی قرار می­گرند و خارج نمی­شوند.
مشخصات سلول­های شان:
  • ضخامت کف سلول برای پرورش نوزادان حدود ۶۳۵/۰میلی­متر است ولی پس از فعالیت زنبور در آن به حدود ۲۰۳۲/۰ میلی­متر می­رسانند و تبدیل به شان می­شود.
  • ضخامت دیواره سلول­های شان نیز حدود ۰۶۳۵/۰ میلی­متر است.
  • اندازه سلول­های زنبورعسل بسته به گونه و نژاد زنبورعسل متفاوت است ولی در نژادهای معروف گونه­ی زنبورعسل غربی در روی شان در هر سانتی­متر مربع حدود ¾ سلول کارگر و ۶/۲ سلول نر وجود دارد.
توصیه: با توجه به رشد و نمو لارو درون سلول­های شان و نفوذ پوسته­های لاروی در دیواره ­های سلول که باعث ضخیم شدن دیواره ­های سلول و کوچک شدن آن می­شود، هر چند سال یک مرتبه شان­های کهنه را ذوب و پس از تصفیه کردن، آن­ها را مجدداً تبدیل به برگه ­ی موم آج­دار کنید و در اختیار زنبورها قرار دهید تا تبدیل به شان تازه­ بافت شوند.
عضویت در خبرنامه دریافت هفتگی اخبار
دنبال کنید